Lm. Antonio Trần Xuân Sang, SVD
Nha Trang, ngày 11/10/2026 – Giữa những chuyển biến sâu rộng của thời đại trí tuệ nhân tạo (AI), khi công nghệ không chỉ làm thay đổi cách con người làm việc, giao tiếp mà còn đặt ra những thách đố mới cho đời sống đức tin và sứ mạng loan báo Tin Mừng, các tu sĩ Dòng Phanxico (OFM) đã cùng nhau trở về với những giá trị cốt lõi của linh đạo Phan sinh để suy tư, học hỏi và phân định hướng đi cho sứ mạng hôm nay.
Trong tinh thần đó, từ tối ngày 6 đến ngày 8/10/2026, tại Trung tâm Mục vụ Dòng Truyền giáo Ngôi Lời (SVD), Nha Trang, các tu sĩ OFM đang trực tiếp thi hành sứ vụ mục vụ và truyền giáo đã tham dự khóa thường huấn năm 2026 với chủ đề “Artificial Intelligence (AI) và sứ mạng người tu sĩ OFM trong thời đại mới”, dưới ánh sáng các văn kiện Laudato Si’, Laudate Deum của Đức Giáo hoàng Phanxicô và Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV.
Không đơn thuần là dịp cập nhật kiến thức về một công nghệ đang định hình tương lai nhân loại, khóa thường huấn còn là một hành trình trở về với căn tính và đặc sủng Phan sinh để từ đó can đảm bước vào những chân trời truyền giáo mới. Giữa một thế giới ngày càng đề cao tốc độ, hiệu suất và sức mạnh công nghệ, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi tiếp tục làm chứng cho những giá trị tưởng chừng rất bình dị nhưng không bao giờ lỗi thời: sống đơn sơ, khiêm nhường, xây dựng tình huynh đệ, gần gũi người nghèo và chăm sóc công trình tạo dựng. Từ đó, một câu hỏi xuyên suốt được đặt ra cho khóa thường huấn: Làm thế nào để người tu sĩ Phanxicô không chỉ thích nghi với thời đại AI, nhưng còn biết hiện diện giữa thời đại ấy như một người anh em đích thực, trung thành với Tin Mừng và trở thành dấu chỉ sống động của tình yêu Thiên Chúa giữa lòng thế giới hôm nay?
Từ thao thức của những nhà truyền giáo: Sống đơn sơ giữa một thế giới ngày càng phức tạp
Giữa nhịp sống hối hả của thời đại kỹ thuật số, hình ảnh những người tu sĩ Phanxicô âm thầm hiện diện nơi các vùng truyền giáo trên khắp Việt Nam vẫn mang một vẻ đẹp rất riêng: đơn sơ trong lối sống, khiêm nhường trong phục vụ, gần gũi với người nghèo và chân thành trong tình huynh đệ. Không tìm kiếm những điều lớn lao hay hào nhoáng, các Anh Em Hèn Mọn chọn bước đi cùng con người bằng những việc làm bình dị: một cuộc thăm viếng, một lời hỏi han, một sự lắng nghe, một bàn tay nâng đỡ hay đơn giản là sự hiện diện bên cạnh những người đang cần được yêu thương.
Thế nhưng, ngay tại những vùng truyền giáo tưởng chừng xa cách với nhịp phát triển của thế giới hiện đại ấy, cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang từng ngày tạo nên những thay đổi sâu sắc. Chiếc điện thoại thông minh đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống; mạng xã hội đang định hình suy nghĩ và lối sống của người trẻ; những công cụ AI ngày càng hiện diện trong học tập, lao động, truyền thông và các mối tương quan. Công nghệ mở ra những cơ hội mới để tiếp cận tri thức và loan báo Tin Mừng, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít thách đố cho đời sống đức tin, sự thật, phẩm giá con người và tình hiệp thông trong cộng đoàn.
Đối với những người Anh Em Hèn Mọn, điều đáng thao thức không chỉ là làm thế nào để theo kịp những tiến bộ công nghệ, nhưng sâu xa hơn là làm thế nào để giữ được sự đơn sơ của Tin Mừng giữa một thế giới ngày càng phức tạp; giữ được sự gần gũi với con người giữa một xã hội ngày càng kết nối qua màn hình; và giữ được sự tự do nội tâm giữa một nền văn hóa không ngừng thúc đẩy con người sở hữu, tiêu thụ và tìm kiếm hiệu suất. Bởi lẽ, một người trẻ có thể có hàng ngàn bạn bè trên mạng nhưng vẫn cảm thấy cô đơn. Một gia đình có thể sở hữu nhiều phương tiện liên lạc nhưng lại thiếu những cuộc trò chuyện chân thành. Một cộng đoàn có thể tiếp cận vô vàn thông tin nhưng vẫn khao khát một người biết lắng nghe, cảm thông và đồng hành. Chính giữa những nghịch lý ấy, sự hiện diện đơn sơ và chân thành của người tu sĩ Phanxicô lại trở thành một chứng tá đầy sức thuyết phục.
Đây cũng chính là nét đẹp trường tồn của linh đạo Thánh Phanxicô Assisi. Hơn tám thế kỷ trước, vị thánh nghèo thành Assisi đã không chọn con đường quyền lực, giàu sang hay ảnh hưởng xã hội, nhưng chọn trở nên bé nhỏ để có thể đến gần mọi người, đặc biệt những người nghèo khổ và bị loại trừ. Ngài nhận ra một người anh em nơi người phong hủi, một người chị nơi ánh trăng, một người anh nơi mặt trời và một món quà của Thiên Chúa nơi toàn thể công trình tạo dựng. Sự đơn sơ của Thánh Phanxicô không phải là thiếu hiểu biết hay khước từ tiến bộ, nhưng là sự tự do của một tâm hồn không để mình bị chiếm hữu bởi của cải, quyền lực và những điều phù phiếm. Chính tinh thần ấy đang được mời gọi diễn tả bằng những hình thức mới trong thời đại AI. Người tu sĩ Phanxicô có thể sử dụng những phương tiện công nghệ hiện đại, nhưng vẫn chọn một lối sống thanh thoát; có thể hiện diện trên các nền tảng truyền thông, nhưng không chạy theo sự nổi tiếng; có thể tận dụng AI để phục vụ công việc mục vụ, nhưng không đánh mất thời gian dành cho cầu nguyện, đời sống huynh đệ và những cuộc gặp gỡ trực tiếp. Nói cách khác, sự đơn sơ Phan sinh không đối nghịch với công nghệ, nhưng giúp người tu sĩ giữ được tự do để sử dụng công nghệ mà không trở thành người lệ thuộc vào nó.
Chính từ những thao thức rất thực tế ấy, các tu sĩ OFM tìm đến khóa thường huấn không đơn thuần để học thêm một kỹ năng mới, nhưng để cùng nhau lắng nghe, suy tư và phân định những dấu chỉ của thời đại dưới ánh sáng Tin Mừng và giáo huấn của Hội Thánh. Đó cũng là một biểu hiện đẹp của tinh thần Phan sinh: khiêm tốn nhận ra rằng mình vẫn cần học hỏi, cởi mở trước những điều mới mẻ, nhưng luôn đặt mọi kiến thức và phương tiện trong tương quan với ơn gọi và sứ mạng.
Dưới ánh sáng Laudato Si’, Laudate Deum, Magnifica Huumanitas và những suy tư của Hội Thánh về phẩm giá con người trong thời đại AI, khóa thường huấn mở ra một định hướng căn bản: không chạy trốn thế giới kỹ thuật số, cũng không để mình bị cuốn theo những hấp lực của công nghệ, nhưng biết hiện diện giữa thế giới ấy bằng chính căn tính của người Anh Em Hèn Mọn: sống khó nghèo, yêu thương trong tình huynh đệ, chăm sóc công trình tạo dựng và ưu tiên đến với những người bé nhỏ nhất.
Sau cùng, giữa một thế giới mà máy móc ngày càng có khả năng làm được nhiều việc hơn con người, chứng tá của người tu sĩ Phanxicô không nằm ở việc phải trở nên nhanh hơn, giỏi hơn hay có ảnh hưởng hơn, nhưng ở khả năng sống chân thành hơn, gần gũi hơn và yêu thương hơn. Bởi trong thời đại AI, đôi khi điều con người cần nhất không phải là một câu trả lời thật thông minh từ máy móc, nhưng là một người anh em đơn sơ biết ngồi xuống, lắng nghe và cùng họ bước đi.
Đọc dấu chỉ thời đại: Khi trí tuệ nhân tạo thách thức căn tính con người và ơn gọi Anh Em Hèn Mọn
Mở đầu những suy tư về bối cảnh thời đại, Lm. Anthony Lê Đức, SVD, qua bài thuyết trình “Đọc dấu chỉ thời đại: Từ cách mạng công nghiệp đến kỷ nguyên AI”, đã giúp các tham dự viên nhận diện những biến chuyển sâu sắc mà trí tuệ nhân tạo đang tạo ra trong đời sống nhân loại. Không chỉ giới thiệu một cuộc cách mạng công nghệ, diễn giả còn mời gọi các tu sĩ Phanxicô đọc những “dấu chỉ thời đại” dưới ánh sáng Tin Mừng, để nhận ra đâu là những cơ hội, thách đố và lời mời gọi mới dành cho người Anh Em Hèn Mọn trong thế giới hôm nay.
Nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây chủ yếu làm thay đổi phương thức sản xuất và mở rộng khả năng lao động của con người, thì cuộc cách mạng AI đang tiến vào những lãnh vực sâu xa hơn: tư duy, nhận thức, cảm xúc, sự chú ý, các mối tương quan và cả tiến trình đưa ra quyết định. Những gì từng được xem là hoạt động đặc thù của trí tuệ con người, như viết lách, dịch thuật, phân tích, sáng tạo nội dung hay giải quyết vấn đề, nay ngày càng có thể được thực hiện với sự hỗ trợ của máy móc. Chính sự chuyển biến ấy đặt ra một câu hỏi mang tính nhân học: Khi công nghệ ngày càng có khả năng thực hiện những công việc của con người, liệu con người có còn nhận ra điều gì làm nên phẩm giá và sự độc đáo của chính mình?
Những dấu chỉ của thời đại AI đang hiện diện ngày càng rõ nét trong đời sống thường ngày. Đó là những người trẻ có thể dành hàng giờ trên mạng xã hội nhưng lại thiếu những cuộc gặp gỡ và đối thoại trực tiếp; những gia đình có nhiều phương tiện liên lạc nhưng đôi khi lại thiếu sự lắng nghe và cảm thông; những cộng đoàn được kết nối liên tục nhưng vẫn có những người sống trong cô đơn. Đó còn là tình trạng quá tải thông tin khiến con người khó giữ được sự tập trung và chiều sâu nội tâm; những thuật toán có thể định hướng sở thích và lựa chọn; những hình ảnh, giọng nói và thông tin giả mạo bằng AI ngày càng khó phân biệt với sự thật. Trong khi đó, khoảng cách kỹ thuật số cũng có nguy cơ khiến người nghèo, người cao tuổi và những cộng đồng thiếu điều kiện tiếp cận công nghệ bị bỏ lại phía sau.
Đằng sau những hiện tượng ấy là một nghịch lý đáng suy nghĩ: con người có thể kết nối nhiều hơn nhưng chưa chắc hiệp thông sâu sắc hơn; biết nhiều thông tin hơn nhưng chưa chắc khôn ngoan hơn; có nhiều phương tiện hơn nhưng chưa chắc tự do hơn. Khi dữ liệu, tốc độ và hiệu suất dần trở thành những tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá con người, phẩm giá nhân vị có nguy cơ bị giản lược thành những con số, hồ sơ và hành vi có thể đo lường, dự đoán hoặc kiểm soát. Vì thế, thách đố lớn nhất của thời đại AI không chỉ là máy móc sẽ trở nên thông minh đến đâu, nhưng còn là con người sẽ trở thành ai dưới ảnh hưởng của công nghệ.
Từ góc nhìn Kitô giáo, diễn giả nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một nền nhân văn kỹ thuật số, trong đó con người luôn được nhìn nhận như một nhân vị có phẩm giá bất khả xâm phạm, chứ không phải một tập hợp dữ liệu hay một phương tiện phục vụ lợi nhuận. Đặc biệt, dưới ánh sáng mầu nhiệm Nhập Thể, những cuộc gặp gỡ trực tiếp, sự hiện diện, ánh mắt, lời hỏi han, việc chăm sóc người đau yếu và tình liên đới với người nghèo vẫn mang một giá trị mà không một hệ thống công nghệ nào có thể thay thế trọn vẹn. Công nghệ có thể hỗ trợ con người giao tiếp, nhưng chính tình yêu, sự lắng nghe và trách nhiệm mới làm nên chiều sâu của các mối tương quan.
Trong bài suy tư tiếp theo, “Người Anh Em Hèn Mọn giữa thời đại AI”, Lm. Anthony Lê Đức đưa các tham dự viên trở về với căn tính Fratres Minores – Những Người Anh Em Hèn Mọn, một căn tính tưởng chừng rất xa với thế giới thuật toán nhưng lại mang ý nghĩa ngôn sứ đặc biệt giữa thời đại kỹ thuật số. Nếu thế giới hôm nay thường đề cao sức mạnh, tốc độ, khả năng kiểm soát và hiệu suất, thì người Phanxicô được mời gọi làm chứng bằng một lối sống khác: chọn bé mọn thay vì quyền lực, chọn tình huynh đệ thay vì cạnh tranh, chọn sự hiện diện thay vì những tương tác hời hợt, chọn thinh lặng và chiêm niệm thay vì để mình bị cuốn vào dòng thông tin bất tận.
Trước hết, căn tính Anh Em nhắc người tu sĩ Phanxicô rằng con người không phải là một tài khoản, một người dùng hay một hồ sơ dữ liệu, nhưng là một người anh, người chị cần được nhìn nhận, lắng nghe và yêu thương. Trong một thế giới mà kết nối kỹ thuật số ngày càng dễ dàng nhưng tình hiệp thông đích thực vẫn mong manh, đời sống huynh đệ Phan sinh có thể trở thành một chứng tá sống động qua những điều rất bình dị: cùng cầu nguyện, dùng bữa, chia sẻ, tha thứ, chăm sóc nhau và đặc biệt là hiện diện bên cạnh những người nghèo khổ, cô đơn hoặc bị lãng quên. Kế đến, căn tính Hèn Mọn mời gọi người tu sĩ sống tinh thần khiêm nhường và khó nghèo như một sự tự do nội tâm. Giữa nền văn hóa luôn thúc đẩy con người sở hữu nhiều hơn, tiêu thụ nhiều hơn và khẳng định bản thân nhiều hơn, người Phanxicô được mời gọi tái khám phá vẻ đẹp của sự đơn sơ và biết đủ. Từ đó, diễn giả gợi lên một cách diễn tả mới của lời khấn khó nghèo trong thời đại AI: “khó nghèo kỹ thuật số”. Điều này không có nghĩa là từ chối điện thoại, Internet hay các công cụ AI, nhưng là biết sử dụng chúng cách chừng mực và có trách nhiệm; biết tắt màn hình để dành thời gian cho cầu nguyện; biết giới hạn những nhu cầu không cần thiết; và nhất là không để công nghệ chiếm mất sự tự do, bình an và chiều sâu của đời sống thánh hiến. Đặc biệt, giữa một thế giới ngày càng chạy theo tốc độ, đời sống chiêm niệm của người Phanxicô trở thành một lời chứng âm thầm nhưng đầy sức mạnh. AI có thể tạo ra câu trả lời trong vài giây, nhưng sự khôn ngoan không thể được tải xuống như một tập tin; những tương quan chân thành không thể được xây dựng chỉ bằng thuật toán; và đời sống thiêng liêng không thể được thay thế bằng những tiện ích công nghệ. Chính khả năng dừng lại, thinh lặng, cầu nguyện và chiêm ngắm vẻ đẹp của công trình tạo dựng giúp người tu sĩ gìn giữ chiều sâu nhân bản và thiêng liêng giữa những xao động của thời đại. Sau cùng, căn tính Anh Em Hèn Mọn còn được thể hiện qua sự đồng hành với những người bé nhỏ và dễ bị tổn thương. Một người trẻ đang khủng hoảng không chỉ cần những lời khuyên nhanh chóng; một bệnh nhân không chỉ cần thông tin về bệnh tật; một người nghèo không chỉ cần những giải pháp kỹ thuật. Họ còn cần một con người thực sự hiện diện, biết lắng nghe, cảm thông và cùng bước đi. Chính nơi những cuộc gặp gỡ ấy, người tu sĩ Phanxicô tiếp tục làm chứng cho một Thiên Chúa đã đến gần con người và chia sẻ thân phận của họ.
Từ việc đọc những dấu chỉ thời đại đến việc tái khám phá căn tính Phan sinh, các bài thuyết trình của Lm. Anthony Lê Đức đã làm nổi bật một định hướng căn bản: người Anh Em Hèn Mọn không cần cạnh tranh với AI về sự thông minh, tốc độ hay hiệu suất, nhưng được mời gọi trao cho thế giới điều mà công nghệ không thể thay thế: một đời sống đơn sơ, một trái tim biết yêu thương, một tình huynh đệ chân thành và một sự hiện diện thấm đượm tinh thần Tin Mừng. Bởi lẽ, giữa một thế giới ngày càng thông minh về công nghệ, điều nhân loại vẫn luôn cần là những con người biết sống nhân bản hơn, khiêm nhường hơn, gần gũi nhau hơn và cùng nhau xây dựng một nền văn minh của tình huynh đệ.
Từ Assisi đến kỷ nguyên AI: Linh đạo Phanxicô – lời ngôn sứ giữa cuộc khủng hoảng nhân học
Trong bài thuyết trình “Từ Assisi đến kỷ nguyên AI: Linh đạo Phanxicô trước cuộc khủng hoảng nhân học”, Lm. Antonio Trần Xuân Sang, SVD đã mời gọi các tham dự viên thực hiện một cuộc trở về đầy ý nghĩa: trở về với Assisi, với con người và linh đạo của Thánh Phanxicô, để từ đó đọc lại những biến chuyển của thời đại trí tuệ nhân tạo dưới ánh sáng Tin Mừng. Điều đáng chú ý là, dù cách nhau hơn tám thế kỷ, thế giới của Thánh Phanxicô và thế giới kỹ thuật số hôm nay vẫn gặp nhau ở một câu hỏi nền tảng: Con người là ai, và đâu là giá trị đích thực làm nên phẩm giá, tự do và hạnh phúc của con người?
Nếu cuộc cách mạng AI đang mở rộng những khả năng tưởng chừng vô hạn của công nghệ, thì linh đạo Phanxicô lại đưa con người trở về với những điều căn bản nhưng dễ bị lãng quên: sự đơn sơ, tình huynh đệ, lòng khiêm nhường, đời sống chiêm niệm và mối tương quan hài hòa với toàn thể công trình tạo dựng. Thánh Phanxicô không để lại một học thuyết về công nghệ, nhưng ngài trao cho nhân loại một cách nhìn về Thiên Chúa, con người và thế giới, trong đó mọi sự được đón nhận như hồng ân chứ không phải đối tượng để chiếm hữu, khai thác hay kiểm soát. Một trong những kinh nghiệm mang tính quyết định trong cuộc hoán cải của Thánh Phanxicô chính là cuộc gặp gỡ với người phong hủi. Nơi một con người bị xã hội xa lánh, ngài đã vượt qua sự sợ hãi và ghê tởm để đến gần, ôm lấy và nhận ra phẩm giá của một người anh em. Chính cuộc gặp gỡ ấy đã biến đổi cách ngài nhìn con người và mở ra một hành trình sống Tin Mừng bằng tình yêu cụ thể. Đó cũng là một lời chất vấn sâu sắc đối với nền văn hóa thuật toán hôm nay, khi con người có nguy cơ bị đánh giá qua hồ sơ dữ liệu, khả năng lao động, mức độ ảnh hưởng hoặc giá trị kinh tế. Đối với Thánh Phanxicô, một con người không bao giờ chỉ là một con số, một đối tượng hay một phương tiện, nhưng trước hết là một người anh em cần được đón nhận và yêu thương. Từ trực giác ấy, diễn giả nhấn mạnh rằng căn tính Fratres Minores – Những Người Anh Em Hèn Mọn – không chỉ là tên gọi của một dòng tu, nhưng là một chọn lựa Tin Mừng và một cách hiện diện giữa lòng thế giới. Hai chiều kích anh em và hèn mọn không thể tách rời nhau: trở nên anh em đòi hỏi phải từ bỏ thái độ thống trị, còn sống hèn mọn giúp người tu sĩ đủ tự do để đến gần mọi người, nhất là những người nghèo khổ, yếu thế và bị lãng quên. Trong thời đại AI, khi sức mạnh công nghệ có nguy cơ tập trung vào tay một số ít người và những nhóm dễ bị tổn thương có thể bị bỏ lại phía sau, căn tính ấy càng mang ý nghĩa ngôn sứ. Người Phanxicô được mời gọi không đứng về phía quyền lực và sự thống trị, nhưng chọn hiện diện nơi những con người cần được bảo vệ phẩm giá, lắng nghe và đồng hành.
Một chiều kích nổi bật khác của linh đạo Phanxicô là tinh thần khó nghèo và sự tự do nội tâm. Đối với Thánh Phanxicô, khó nghèo không đơn thuần là thiếu thốn vật chất, nhưng trước hết là thái độ không chiếm hữu, không tìm kiếm quyền lực và không để của cải thống trị tâm hồn. Tinh thần ấy đặt ra một thách đố rất thực tế cho đời sống thánh hiến hôm nay: người tu sĩ có thể sống đơn sơ về vật chất nhưng vẫn bị cuốn hút bởi điện thoại, mạng xã hội, những tiện ích công nghệ và nhu cầu hiện diện liên tục trên không gian số. Vì thế, lời khấn khó nghèo trong kỷ nguyên AI còn cần được diễn tả qua một lối sống tiết độ và tự do trước công nghệ: biết sử dụng mà không lệ thuộc, biết tiếp nhận mà không chạy theo mọi xu hướng, biết dừng lại giữa một thế giới luôn thúc đẩy con người phải nhanh hơn, nhiều hơn và hiệu quả hơn. Đặc biệt, diễn giả làm nổi bật chiều kích chiêm niệm và tình huynh đệ với mọi thụ tạo, vốn là nét đẹp độc đáo của linh đạo Phanxicô. Khi gọi mặt trời là Anh, mặt trăng là Chị và trái đất là Mẹ, Thánh Phanxicô không chỉ diễn tả một tâm hồn thi sĩ, nhưng còn bày tỏ một cái nhìn thần học sâu sắc: mọi thụ tạo đều bắt nguồn từ tình yêu của Đấng Tạo Hóa và cùng hiện hữu trong một tương quan huynh đệ. Cái nhìn ấy trở thành nền tảng thiêng liêng cho lời mời gọi hoán cải sinh thái được Đức Giáo hoàng Phanxicô khai triển trong Laudato Si’ và Laudate Deum. Giữa một nền văn minh ngày càng đề cao khả năng khai thác, kiểm soát và tiêu thụ, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi làm chứng rằng thiên nhiên không chỉ là kho tài nguyên, nhưng là công trình tạo dựng cần được trân trọng, chăm sóc và bảo vệ.
Trong cùng viễn tượng ấy, đời sống chiêm niệm trở thành một đóng góp đặc biệt của linh đạo Phanxicô cho thời đại AI. Công nghệ có thể giúp con người tiếp cận tri thức nhanh hơn, nhưng không thể thay thế sự khôn ngoan được nuôi dưỡng trong thinh lặng, cầu nguyện và phân định. AI có thể tạo ra những bản văn về Thiên Chúa, nhưng không thể sống cuộc gặp gỡ đức tin thay cho con người; có thể mô phỏng ngôn ngữ của lòng thương xót, nhưng không thể thay thế hành động yêu thương và sự hiện diện của một người anh em bên cạnh người đau khổ. Nếu AI đem lại cho con người tốc độ, thì linh đạo chiêm niệm Phan sinh nhắc con người tìm lại chiều sâu; nếu công nghệ mở rộng khả năng kết nối, thì tình huynh đệ Phan sinh mời gọi biến những kết nối ấy thành sự gặp gỡ và hiệp thông đích thực. Từ đó, bài thuyết trình mở ra một định hướng thiết thực cho đời sống và sứ mạng của người tu sĩ OFM. Trung thành với linh đạo Thánh Phanxicô trong thời đại AI không có nghĩa là khước từ tiến bộ hay đứng ngoài những biến chuyển của xã hội, nhưng là can đảm bước vào thế giới mới với trái tim của người Anh Em Hèn Mọn: sử dụng công nghệ trong tự do và trách nhiệm, bảo vệ phẩm giá của những người dễ bị tổn thương, xây dựng tình huynh đệ giữa một xã hội phân mảnh, chăm sóc ngôi nhà chung và gìn giữ đời sống cầu nguyện như nguồn mạch của mọi hoạt động tông đồ.
Sau cùng, điều làm nên tính thời sự của linh đạo Phanxicô không phải là khả năng thích nghi với mọi xu hướng mới, nhưng là sức mạnh của một chứng tá Tin Mừng không bao giờ lỗi thời. Tám thế kỷ trước, Thánh Phanxicô đã góp phần canh tân đời sống Hội Thánh không bằng quyền lực hay những phương tiện lớn lao, nhưng bằng một cuộc hoán cải tận căn: sống nghèo khó, yêu thương người bé mọn, xây dựng hòa bình và nhận ra Thiên Chúa nơi mọi thụ tạo. Hôm nay, giữa những biến chuyển của kỷ nguyên AI, tinh thần ấy tiếp tục mời gọi các tu sĩ Phanxicô trở thành những chứng nhân của sự đơn sơ, lòng nhân ái và tình huynh đệ. Bởi trong một thế giới ngày càng thông minh về công nghệ, điều nhân loại cần hơn bao giờ hết không chỉ là những cỗ máy có khả năng suy nghĩ, nhưng là những con người biết yêu thương, sống khiêm nhường, hiện diện chân thành và nhận ra nơi người khác một người anh em. Đó chính là vẻ đẹp và sức sống trường tồn của linh đạo Phanxicô, từ Assisi đến kỷ nguyên AI.
Sinh thái toàn diện: Từ tiếng kêu của Trái Đất đến những tổn thương của thế giới kỹ thuật số
Giữa những biến chuyển sâu rộng của thời đại trí tuệ nhân tạo, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Khi con người ngày càng có nhiều khả năng làm chủ thiên nhiên và công nghệ, liệu chúng ta có thực sự biết chăm sóc tốt hơn cho ngôi nhà chung và cho chính những người đang cùng chung sống trong ngôi nhà ấy? Câu hỏi này trở thành điểm khởi đầu cho những suy tư của Lm. Đaminh Ngô Quang Tuyên, thuộc Văn phòng Truyền giáo – Hội đồng Giám mục Việt Nam, qua các bài thuyết trình về sinh thái toàn diện và đường hướng mục vụ của Dòng Anh Em Hèn Mọn trước những thách đố của thời đại AI.
Dưới ánh sáng hai văn kiện Laudato Si’ và Laudate Deum của Đức Giáo hoàng Phanxicô, diễn giả giúp các tham dự viên nhận ra rằng cuộc khủng hoảng sinh thái hôm nay không chỉ giới hạn ở tình trạng biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, suy giảm tài nguyên hay mất cân bằng đa dạng sinh học. Sâu xa hơn, đó còn là một cuộc khủng hoảng trong cách con người nhìn nhận và xây dựng các mối tương quan với Thiên Chúa, với tha nhân, với thiên nhiên và với chính mình. Trong viễn tượng ấy, những thách đố của thế giới kỹ thuật số không hoàn toàn tách biệt khỏi cuộc khủng hoảng môi trường, nhưng có thể được nhận diện như một biểu hiện mới của cùng một não trạng đang chi phối nền văn minh hiện đại. Một bên là tiếng kêu của Trái Đất đang bị tổn thương bởi lối sống khai thác và tiêu thụ thiếu trách nhiệm; bên kia là những tổn thương âm thầm của con người trong môi trường kỹ thuật số: sự cô đơn giữa vô vàn kết nối, tình trạng quá tải thông tin, sự lệ thuộc vào màn hình, những tương quan ngày càng hời hợt và nguy cơ bị thao túng bởi các thuật toán. Đằng sau hai thực trạng tưởng chừng khác biệt ấy là điều Đức Giáo hoàng Phanxicô gọi là “mô hình kỹ trị” (technocratic paradigm): não trạng tuyệt đối hóa sức mạnh kỹ thuật, hiệu suất và khả năng kiểm soát, đến mức thiên nhiên bị xem như nguồn tài nguyên để khai thác, còn con người có nguy cơ bị giản lược thành dữ liệu, đối tượng tiêu thụ hoặc phương tiện phục vụ lợi ích kinh tế. Từ đó, diễn giả nhấn mạnh rằng không thể có một nền sinh thái lành mạnh nếu thiếu một cái nhìn đúng đắn về con người; cũng không thể xây dựng một thế giới kỹ thuật số nhân bản nếu đánh mất ý thức trách nhiệm đối với thiên nhiên và những người dễ bị tổn thương. Công nghệ, tự bản chất, không phải là kẻ thù của con người. Trái lại, những tiến bộ khoa học và trí tuệ nhân tạo có thể góp phần bảo vệ môi trường, cải thiện đời sống, mở rộng cơ hội giáo dục và phục vụ công ích. Tuy nhiên, khi tiến bộ kỹ thuật không đi đôi với sự trưởng thành về đạo đức và trách nhiệm xã hội, chính những phương tiện được tạo ra để phục vụ con người lại có nguy cơ trở thành những công cụ làm gia tăng bất bình đẳng, sự lệ thuộc và những hình thức loại trừ mới. Đây chính là chiều sâu của khái niệm sinh thái toàn diện (integral ecology) được Đức Giáo hoàng Phanxicô khai triển trong Laudato Si’: mọi sự đều có liên hệ với nhau. Tiếng kêu của Trái Đất không thể tách rời tiếng kêu của người nghèo; việc bảo vệ môi trường tự nhiên không thể tách khỏi việc chăm sóc môi trường nhân bản, gia đình, cộng đoàn và đời sống xã hội. Trong thời đại AI, trực giác ấy còn mời gọi con người quan tâm đến cả những điều kiện hình thành một môi trường kỹ thuật số lành mạnh, nơi sự thật được tôn trọng, phẩm giá con người được bảo vệ, các mối tương quan được nuôi dưỡng và công nghệ được định hướng phục vụ sự phát triển toàn diện của nhân vị.
Đối với các tu sĩ Phanxicô, những suy tư ấy mang một ý nghĩa đặc biệt bởi linh đạo Thánh Phanxicô Assisi vốn được xây dựng trên cái nhìn chiêm niệm, đơn sơ và huynh đệ đối với toàn thể công trình tạo dựng. Khi gọi mặt trời là Anh, mặt trăng là Chị và trái đất là Mẹ, Thánh Phanxicô không chỉ bày tỏ tình yêu thiên nhiên, nhưng còn nhìn nhận mọi thụ tạo như những hồng ân cùng phát xuất từ tình yêu của Đấng Tạo Hóa. Ngài không đứng trước thiên nhiên với thái độ của một người chủ muốn thống trị, nhưng với tâm tình của một người anh em biết ngạc nhiên, biết tri ân và biết chăm sóc. Chính trực giác Phan sinh ấy trở thành một lời chất vấn mạnh mẽ đối với nền văn hóa kỹ trị hôm nay. Nếu thế giới hiện đại thường đặt câu hỏi: “Chúng ta có thể khai thác và kiểm soát được bao nhiêu?”, thì linh đạo Phanxicô mời gọi đặt một câu hỏi khác: “Chúng ta có thể yêu thương, gìn giữ và chia sẻ được bao nhiêu?” Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở cách sử dụng tài nguyên hay công nghệ, nhưng trước hết ở thái độ nội tâm: từ chiếm hữu đến đón nhận, từ thống trị đến phục vụ, từ tiêu thụ đến tiết độ, từ chủ nghĩa cá nhân đến tình huynh đệ phổ quát.
Từ nền tảng đó, diễn giả gợi mở những định hướng mục vụ thiết thực cho đời sống và sứ mạng của anh em OFM. Việc chăm sóc ngôi nhà chung có thể bắt đầu từ những lựa chọn rất bình dị trong đời sống cộng đoàn: tiết kiệm điện nước, hạn chế tiêu thụ không cần thiết, giảm rác thải, bảo vệ môi trường sống, trân trọng những tài nguyên được trao ban và giáo dục ý thức sinh thái cho các cộng đoàn dân Chúa. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là thực hiện một số hoạt động bảo vệ môi trường, mà còn là hình thành một lối sống Phan sinh đơn sơ, biết đủ, biết chia sẻ và biết chịu trách nhiệm trước Thiên Chúa, tha nhân và các thế hệ tương lai. Trong môi trường kỹ thuật số, tinh thần ấy được thể hiện qua việc sử dụng công nghệ cách tiết độ, có phân định và mang tính nhân bản. Người tu sĩ được mời gọi biết dành thời gian cho thinh lặng và cầu nguyện giữa dòng thông tin bất tận; biết đặt điện thoại xuống để thực sự lắng nghe người đối diện; biết sử dụng AI như một phương tiện hỗ trợ sứ mạng mà không để nó thay thế sự suy tư, trách nhiệm và tương quan cá vị. Có thể nói, sống sinh thái toàn diện trong thời đại AI còn là biết chăm sóc “môi trường nội tâm” của chính mình, để tâm hồn không bị ô nhiễm bởi sự ồn ào, phân tán, lệ thuộc và những nhu cầu không ngừng được kích thích bởi văn hóa tiêu thụ kỹ thuật số. Đặc biệt, diễn giả lưu ý đến trách nhiệm đồng hành với người trẻ, những người đang lớn lên trong một thế giới mà ranh giới giữa đời sống trực tiếp và không gian mạng ngày càng đan xen. Thay vì chỉ phê phán việc sử dụng điện thoại hay mạng xã hội, người tu sĩ Phanxicô được mời gọi bước vào thế giới của người trẻ bằng thái độ lắng nghe, tôn trọng và cảm thông; giúp họ phát triển khả năng phân định thông tin, sử dụng công nghệ có trách nhiệm và khám phá giá trị của những cuộc gặp gỡ thực sự. Mục tiêu không phải chỉ là giúp người trẻ giảm thời gian trước màn hình, nhưng còn là giúp họ tìm lại chiều sâu của đời sống, niềm vui của tình bạn, vẻ đẹp của thiên nhiên và ý nghĩa của sự hiệp thông trong cộng đoàn.
Bên cạnh đó, một nền sinh thái toàn diện mang tinh thần Phan sinh không thể bỏ quên những người nghèo và những cộng đồng đang đứng trước nguy cơ bị loại trừ bởi sự phát triển công nghệ. Người dân vùng sâu, vùng xa, người cao tuổi, người lao động nghèo hay những gia đình thiếu điều kiện tiếp cận giáo dục kỹ thuật số đều cần được quan tâm và đồng hành. Nếu Thánh Phanxicô ngày xưa đã bước đến với người phong hủi, thì hôm nay người Anh Em Hèn Mọn cũng được mời gọi nhận ra và đến gần những con người đang bị bỏ lại phía sau trong cuộc chuyển đổi số. Bởi một nền văn minh chỉ thực sự tiến bộ khi những thành tựu của nó không trở thành đặc quyền của một số ít, nhưng góp phần nâng đỡ phẩm giá và cuộc sống của mọi người, đặc biệt những người bé nhỏ nhất. Từ những suy tư về sinh thái toàn diện, Lm. Đaminh Ngô Quang Tuyên cũng mở ra một cách nhìn mới về sứ mạng truyền giáo trong môi trường kỹ thuật số. Loan báo Tin Mừng không chỉ là đưa thêm những bài viết, hình ảnh hay video tôn giáo lên Internet, nhưng sâu xa hơn là mang tinh thần Tin Mừng vào chính văn hóa kỹ thuật số: hiện diện bằng sự chân thành, đối thoại bằng lòng tôn trọng, truyền thông trong sự thật, bảo vệ người yếu thế và xây dựng những nhịp cầu hiệp thông. Người tu sĩ Phanxicô không nhất thiết phải trở thành một người có sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội, nhưng được mời gọi trở thành một chứng nhân đáng tin cậy của tình yêu, hòa bình và tình huynh đệ. Sau cùng, các bài thuyết trình cho thấy một sự gặp gỡ sâu sắc giữa giáo huấn về sinh thái toàn diện của Đức Giáo hoàng Phanxicô và linh đạo của vị thánh nghèo thành Assisi. Từ tiếng kêu của Trái Đất đến những tổn thương của thế giới kỹ thuật số, lời mời gọi căn bản vẫn là một: hoán cải cách nhìn, đổi mới lối sống và phục hồi những tương quan đã bị tổn thương. Đó là hành trình đi từ khai thác đến chăm sóc, từ chiếm hữu đến chia sẻ, từ kết nối đến hiệp thông và từ sức mạnh công nghệ đến trách nhiệm phục vụ con người.
Giữa một thế giới đang nỗ lực tạo ra những cỗ máy ngày càng thông minh, linh đạo Phanxicô nhắc nhở rằng tương lai nhân loại không chỉ tùy thuộc vào những gì con người có thể chế tạo, nhưng còn tùy thuộc vào khả năng biết yêu thương, sống đơn sơ, chăm sóc nhau và gìn giữ ngôi nhà chung. Bởi sau cùng, điều làm cho thế giới trở nên đáng sống không phải là công nghệ hiện đại đến đâu, nhưng là con người biết sống với nhau như những người anh em đến mức nào
Magnifica Humanitas: Phẩm giá con người – thước đo đích thực của tiến bộ công nghệ
Giữa một thế giới ngày càng thông minh về công nghệ, liệu con người có thực sự trở nên nhân bản hơn? Câu hỏi mang tính thời sự và cũng đầy tính nhân học ấy được Lm. Phêrô Đỗ Cao Cương, SVD đặt ra qua hai bài thuyết trình “Magnifica Humanitas – Phẩm giá con người trong thời đại AI” và “AI và sứ mạng loan báo Tin Mừng”. Từ những tiến bộ vượt bậc của trí tuệ nhân tạo, diễn giả mời gọi các tu sĩ Dòng Anh Em Hèn Mọn nhìn xa hơn những tiện ích kỹ thuật để suy tư về một vấn đề căn bản: đâu là vị trí của con người trong một nền văn minh ngày càng được định hình bởi thuật toán, dữ liệu và máy móc?
Lấy cảm hứng từ thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, được công bố ngày 25/5/2026, diễn giả làm nổi bật một xác tín xuyên suốt Học thuyết Xã hội của Hội Thánh: con người phải luôn là chủ thể, trung tâm và mục đích của mọi tiến bộ khoa học và công nghệ, chứ không bao giờ bị giản lược thành một phương tiện phục vụ hiệu suất, lợi nhuận hay quyền lực. Tiếp nối truyền thống nhân học Kitô giáo, thông điệp mời gọi nhân loại nhận ra rằng sự phát triển kỹ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần bảo vệ phẩm giá con người, thúc đẩy công lý, xây dựng tình huynh đệ và phục vụ công ích.
Điểm nhấn đặc biệt của những suy tư này nằm ở sự phân biệt giữa khả năng của máy móc và phẩm giá của con người. AI có thể xử lý một khối lượng dữ liệu khổng lồ, tạo ra những văn bản tinh vi, phân tích thông tin và hỗ trợ những quyết định phức tạp. Tuy nhiên, năng lực tính toán không đồng nghĩa với sự khôn ngoan; khả năng tạo ra ngôn ngữ không đồng nghĩa với kinh nghiệm yêu thương; và hiệu suất kỹ thuật không thể trở thành thước đo giá trị của một nhân vị. Theo cái nhìn Kitô giáo, con người mang phẩm giá bất khả xâm phạm vì được Thiên Chúa tạo dựng theo hình ảnh của Ngài, được mời gọi sống trong tự do, lương tâm, tình yêu và trách nhiệm. Từ nền tảng ấy, diễn giả gợi mở những vấn đề luân lý không thể né tránh. Khi các thuật toán ngày càng ảnh hưởng đến cách con người tiếp nhận thông tin, hình thành quan điểm và đưa ra lựa chọn, ai sẽ chịu trách nhiệm trước những quyết định gây tổn hại đến con người? Khi AI có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và những nội dung giả mạo ngày càng tinh vi, làm thế nào để bảo vệ sự thật và lòng tin trong xã hội? Khi công nghệ đem lại những lợi ích kinh tế to lớn nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng, ai sẽ quan tâm đến người nghèo, người lao động dễ bị thay thế và những cộng đồng không đủ điều kiện tiếp cận các thành tựu kỹ thuật? Những câu hỏi ấy cho thấy cuộc khủng hoảng của thời đại AI không chỉ là vấn đề công nghệ, nhưng sâu xa hơn còn là vấn đề về cách con người hiểu chính mình và đối xử với nhau. Một xã hội có thể sở hữu những hệ thống máy móc vô cùng hiện đại nhưng vẫn trở nên nghèo nàn về tình người nếu đánh mất sự thật, lòng trắc ẩn và trách nhiệm đối với những người yếu thế. Vì thế, điều cần thiết không chỉ là phát triển những công nghệ ngày càng thông minh, nhưng còn là đào luyện những con người có lương tâm ngay thẳng, khả năng phân định và ý thức trách nhiệm trước Thiên Chúa cũng như tha nhân.
Trong viễn tượng ấy, linh đạo Phanxicô mang một giá trị đặc biệt. Nếu nền văn hóa kỹ trị thường đề cao sức mạnh, khả năng kiểm soát và ảnh hưởng, thì Thánh Phanxicô Assisi lại chọn con đường ngược lại: trở nên bé nhỏ, sống khó nghèo, từ bỏ thái độ thống trị và nhận ra phẩm giá của những con người bị xã hội lãng quên. Nơi người phong hủi, ngài không nhìn thấy một gánh nặng hay một con người vô dụng, nhưng nhận ra một người anh em cần được yêu thương. Chính cái nhìn ấy trở thành một lời chất vấn đối với thời đại AI: giá trị của một con người không nằm ở những gì họ có thể sản xuất, sở hữu hay đóng góp cho nền kinh tế, nhưng ở phẩm giá không thể thay thế của chính họ. Bởi vậy, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi trở thành những người bảo vệ phẩm giá con người ngay giữa những biến chuyển của thế giới kỹ thuật số. Điều này không nhất thiết đòi hỏi những sáng kiến lớn lao, nhưng có thể bắt đầu từ những hành động rất đơn sơ: kiên nhẫn lắng nghe một người trẻ đang khủng hoảng, đồng hành với một gia đình gặp khó khăn, giúp người cao tuổi không bị cô lập trong xã hội số, bảo vệ những người dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch và tạo cơ hội để người nghèo được tiếp cận những thành tựu công nghệ phục vụ đời sống.
Từ chiều kích nhân học và luân lý, Lm. Phêrô Đỗ Cao Cương tiếp tục mở rộng suy tư sang sứ mạng loan báo Tin Mừng trong thời đại AI. Diễn giả nhìn nhận rằng trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều cơ hội thiết thực cho công cuộc truyền giáo: hỗ trợ nghiên cứu Kinh Thánh và thần học, dịch thuật, biên soạn tài liệu giáo lý, giáo dục đức tin, truyền thông mục vụ và kết nối với những người đang tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống. Đặc biệt, đối với những cộng đoàn truyền giáo có điều kiện nhân sự và phương tiện còn hạn chế, công nghệ có thể trở thành một trợ lực hữu ích, giúp Tin Mừng được chuyển tải nhanh chóng và đến với nhiều người hơn.
Tuy nhiên, loan báo Tin Mừng không bao giờ chỉ là truyền tải thông tin về Đức Kitô, nhưng trước hết là làm chứng cho một cuộc gặp gỡ sống động với chính Đức Kitô. Một bài giảng có thể được AI hỗ trợ biên soạn, nhưng không thể thay thế đời sống cầu nguyện và xác tín đức tin của người giảng. Một nội dung truyền giáo có thể tiếp cận hàng ngàn người trên mạng xã hội, nhưng không vì thế mà tự động dẫn họ đến sự hoán cải. Một hệ thống AI có thể trả lời nhiều câu hỏi về giáo lý, nhưng không thể thay thế trách nhiệm đồng hành thiêng liêng, sự phân định mục vụ và tình yêu cụ thể của một cộng đoàn đức tin. Chính tại đây, diễn giả làm nổi bật sự khác biệt giữa một influencer – người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội – và một witness – người làm chứng cho Đức Kitô. Trong thế giới kỹ thuật số, thành công thường được đánh giá bằng số lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ và số người theo dõi. Nhưng trong sứ mạng truyền giáo, giá trị của chứng tá không thể được đo lường chỉ bằng những con số ấy, mà còn phải được nhận diện qua sự trung thành với Tin Mừng, tính chân thực của đời sống và khả năng đưa con người đến gần Thiên Chúa cũng như đến gần nhau hơn.
Đối với các tu sĩ Phanxicô, đây là một lời nhắc nhở đặc biệt về căn tính Fratres Minores. Người Anh Em Hèn Mọn không được mời gọi trở thành trung tâm của sự chú ý, nhưng trở nên một dấu chỉ khiêm tốn hướng người khác về Đức Kitô. Không tìm kiếm sự nổi tiếng cho bản thân, nhưng tìm cách làm cho Tin Mừng được nhận biết. Không sử dụng công nghệ để khẳng định quyền lực hay ảnh hưởng cá nhân, nhưng để phục vụ những người bé nhỏ và xây dựng tình huynh đệ. Sức mạnh truyền giáo của người Phanxicô không nằm trước hết ở khả năng thu hút đám đông, nhưng ở sự chân thành của một đời sống nghèo khó, đơn sơ và thấm đượm tình yêu Tin Mừng. Từ đó, diễn giả gợi mở năm thái độ căn bản cho sứ mạng của người Anh Em Hèn Mọn trong thời đại AI: phân định để giữ được tự do trước công nghệ; hội nhập văn hóa để thực sự gặp gỡ con người trong những môi trường mới; sống bé mọn để không biến sứ mạng thành phương tiện tìm kiếm chính mình; xây dựng tình huynh đệ để không ai bị bỏ lại phía sau; và làm chứng bằng đời sống để người khác có thể nhận ra Đức Kitô. Năm thái độ ấy không phải là những kỹ thuật truyền thông mới, nhưng là những cách diễn tả cụ thể của linh đạo Phanxicô trong bối cảnh truyền giáo hôm nay. Đặc biệt, giữa một thế giới mà công nghệ có thể tạo ra vô số nội dung tôn giáo chỉ trong vài giây, chứng tá đời sống càng trở nên quan trọng. Người ta có thể tìm thấy hàng ngàn bài suy niệm trên Internet, nhưng vẫn cần một người biết lắng nghe nỗi đau của mình. Người ta có thể tiếp cận những lời giải thích thần học rất chính xác, nhưng vẫn cần một cộng đoàn biết đón nhận và yêu thương. Người ta có thể xem nhiều video nói về lòng thương xót, nhưng chính một hành động tha thứ, một sự hiện diện bên giường bệnh hay một cuộc thăm viếng người nghèo mới giúp lòng thương xót ấy trở nên hữu hình.
Sau cùng, các bài thuyết trình của Lm. Phêrô Đỗ Cao Cương đã nối kết một cách sâu sắc giữa giáo huấn của Hội Thánh về phẩm giá con người, những đòi hỏi đạo đức của thời đại AI và sứ mạng truyền giáo của người Anh Em Hèn Mọn. Công nghệ có thể thay đổi phương tiện, phương pháp và môi trường loan báo Tin Mừng, nhưng không thể thay đổi bản chất của sứ mạng: làm chứng cho tình yêu cứu độ của Thiên Chúa nơi Đức Giêsu Kitô, Đấng đã đến không phải để được phục vụ, nhưng để phục vụ và hiến mạng sống mình cho muôn người.
Giữa một nền văn minh ngày càng đề cao trí thông minh nhân tạo, người tu sĩ Phanxicô được mời gọi làm chứng cho một điều còn lớn lao hơn: phẩm giá của mỗi con người, vẻ đẹp của tình huynh đệ và sức mạnh biến đổi của tình yêu. Bởi AI có thể giúp Tin Mừng được truyền đi nhanh hơn và xa hơn, nhưng chính những chứng nhân sống Tin Mừng mới giúp con người nhận ra Đức Kitô đang hiện diện và đồng hành với họ giữa cuộc đời.
Từ nhận định đến chọn lựa: Hướng đi cho OFM Việt Nam trong thời đại AI dưới ánh sáng Ratio Evangelizationis – Ite in Mundum (2025)
Giữa những biến chuyển sâu rộng của thời đại trí tuệ nhân tạo, câu hỏi quan trọng đối với người tu sĩ Phanxicô không chỉ là phải làm gì với công nghệ, nhưng sâu xa hơn là phải sống căn tính Anh Em Hèn Mọn như thế nào để tiếp tục trở thành những chứng nhân Tin Mừng giữa lòng thế giới hôm nay. Đó chính là định hướng xuyên suốt bài thuyết trình kết thúc khóa thường huấn của Lm. Antonio Trần Xuân Sang, SVD, với chủ đề “Hướng đi cho anh em OFM trong thời đại AI: Từ nhận định đến chọn lựa – từ công nghệ đến sứ mạng”.
Sau những ngày cùng nhau tìm hiểu các cơ hội, thách đố và những vấn đề nhân học, luân lý, sinh thái và truyền giáo do AI đặt ra, diễn giả mời gọi các tham dự viên thực hiện một bước chuyển quan trọng: từ nhận diện những biến chuyển của thời đại đến phân định những chọn lựa cụ thể; từ việc học cách sử dụng công nghệ đến đổi mới cách sống và thi hành sứ mạng; từ mối quan tâm đến những gì AI có thể làm được đến xác tín về những gì người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi trở thành.
Nền tảng cho những suy tư ấy chính là văn kiện Ratio Evangelizationis – Ite in Mundum (2025), được Toàn Dòng Anh Em Hèn Mọn ban hành ngày 8/12/2025. Văn kiện không chỉ định hướng cho các hoạt động truyền giáo, nhưng còn mời gọi toàn Dòng tái khám phá mối liên hệ nội tại giữa căn tính Phan sinh, đời sống huynh đệ và sứ mạng loan báo Tin Mừng. Tinh thần ấy được diễn tả qua một xác tín nền tảng: “Dòng Anh Em Hèn Mọn tồn tại là để truyền giáo; đây là một huynh đệ đoàn luôn gắn liền với sứ mệnh. Đối với các Anh Em Hèn Mọn, truyền giáo không đơn thuần là một công việc, mà chính là lý do để hiện hữu.”[1] Từ xác tín ấy, một nguyên tắc căn bản được làm nổi bật: người Phanxicô không chỉ làm công việc truyền giáo, nhưng chính đời sống huynh đệ Phan sinh phải trở thành một chứng tá truyền giáo. Sứ mạng không phải là một hoạt động được bổ sung vào đời sống tu trì, nhưng là chiều kích cấu thành của ơn gọi Anh Em Hèn Mọn. Vì thế, việc đổi mới sứ mạng trong thời đại AI không thể chỉ dừng lại ở việc trang bị thêm kỹ năng kỹ thuật số, cải thiện phương tiện truyền thông hay mở rộng sự hiện diện trên mạng xã hội. Điều cần thiết hơn là một cuộc hoán cải trong cách nhìn, cách sống và cách hiện diện: từ duy trì những hoạt động quen thuộc đến chủ động bước ra gặp gỡ con người; từ chú trọng hiệu quả tổ chức đến đặt phẩm giá nhân vị ở trung tâm; từ những sáng kiến mang tính cá nhân đến một sứ mạng được phân định và thực hiện trong tình huynh đệ.
Trong viễn tượng ấy, diễn giả nhấn mạnh rằng căn tính phải định hướng việc sử dụng công nghệ, chứ không để công nghệ định hình căn tính người tu sĩ. AI có thể giúp người Phanxicô nghiên cứu, học hỏi, dịch thuật, giảng dạy, truyền thông và tổ chức các hoạt động mục vụ hiệu quả hơn. Tuy nhiên, không một công cụ nào có thể thay thế đời sống cầu nguyện, sự phân định thiêng liêng, tình huynh đệ chân thành và chứng tá khó nghèo, khiêm nhường vốn làm nên nét đặc trưng của linh đạo Phanxicô. Công nghệ chỉ thực sự phục vụ sứ mạng khi giúp người tu sĩ sống trung thành hơn với Tin Mừng và đến gần hơn với những con người được trao phó cho mình. Đặc biệt, dưới ánh sáng lời mời gọi Ite in Mundum – “Hãy đi vào thế giới” – diễn giả gợi mở một cách hiểu mới về những vùng ngoại biên truyền giáo. Nếu trước đây, các vùng truyền giáo thường được hình dung là những địa bàn xa xôi, những buôn làng hẻo lánh hay những nơi chưa có sự hiện diện thường xuyên của Hội Thánh, thì hôm nay những vùng ngoại biên ấy còn xuất hiện ngay giữa lòng đô thị, trong các khu công nghiệp, nơi những gia đình đang gặp khủng hoảng, giữa những người trẻ mất phương hướng và cả trong không gian kỹ thuật số. Đó có thể là một người trẻ dành nhiều giờ trên mạng xã hội nhưng không tìm được ai để chia sẻ những khủng hoảng của mình; một người lao động di dân sống giữa thành phố đông đúc nhưng thiếu cảm giác thuộc về một cộng đoàn; một người cao tuổi bị bỏ lại phía sau trong cuộc chuyển đổi số; hay một gia đình có đầy đủ phương tiện liên lạc nhưng lại thiếu những cuộc gặp gỡ và đối thoại chân thành. Những vùng ngoại biên mới không chỉ được xác định bởi khoảng cách địa lý, nhưng còn bởi những khoảng cách trong tương quan, sự cô đơn, tình trạng bị loại trừ và khát vọng tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống.
Chính tại những nơi ấy, căn tính Anh Em Hèn Mọn được mời gọi trở thành một sự hiện diện mang tính ngôn sứ. Người Phanxicô không bước vào thế giới với tham vọng chinh phục, kiểm soát hay tìm kiếm ảnh hưởng, nhưng với tâm thế của một người anh em: khiêm nhường đến gần, chân thành lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và sẵn sàng chia sẻ cuộc sống với người khác. Nếu Thánh Phanxicô Assisi đã vượt qua nỗi sợ hãi để đến với người phong hủi, thì hôm nay các tu sĩ OFM cũng được mời gọi vượt qua những khoảng cách mới của thời đại: khoảng cách giữa các thế hệ, giữa người có điều kiện tiếp cận công nghệ và người bị bỏ lại phía sau, giữa những kết nối trên mạng và sự hiệp thông trong đời sống thực. Từ những định hướng nền tảng của Ratio Evangelizationis, kết hợp với những suy tư xuyên suốt khóa thường huấn, diễn giả gợi mở bảy chọn lựa cụ thể cho đời sống và sứ mạng của anh em OFM Việt Nam trong thời đại AI.
Trước hết, chọn trở về với Đức Kitô và đời sống cầu nguyện. Giữa một thế giới đề cao tốc độ và hiệu suất, người tu sĩ cần gìn giữ sự thinh lặng, chiều sâu nội tâm và khả năng lắng nghe tiếng Chúa. Không một công cụ AI nào có thể thay thế kinh nghiệm gặp gỡ Thiên Chúa, đời sống chiêm niệm và sự phân định được nuôi dưỡng bằng Lời Chúa. Chỉ khi thực sự bén rễ trong Đức Kitô, người Anh Em Hèn Mọn mới có thể bước vào những môi trường mới mà không đánh mất căn tính của mình. Thứ đến, chọn sống tình huynh đệ như chứng tá truyền giáo đầu tiên. Trong một xã hội ngày càng kết nối nhưng cũng dễ bị phân mảnh và cô lập, đời sống cộng đoàn Phan sinh phải trở thành dấu chỉ cụ thể của sự hiệp thông. Một huynh đệ đoàn biết cầu nguyện cùng nhau, lắng nghe nhau, đón nhận những khác biệt, nâng đỡ người yếu đuối và cùng nhau phân định sứ mạng có sức thuyết phục hơn nhiều lời giới thiệu về tình huynh đệ. Bởi trước khi loan báo Tin Mừng bằng những phương tiện truyền thông hiện đại, chính đời sống của các anh em đã được mời gọi trở thành một Tin Mừng sống động. Thứ ba, chọn sống khó nghèo và đơn sơ như một sự tự do trước công nghệ. Trong thời đại AI, tinh thần khó nghèo Phan sinh không chỉ được diễn tả qua việc từ bỏ của cải vật chất, nhưng còn qua thái độ không lệ thuộc vào những tiện ích kỹ thuật, không chạy theo sự nổi tiếng và không để bản thân bị chi phối bởi những nhu cầu tiêu thụ kỹ thuật số. Người tu sĩ có thể sử dụng những công cụ hiện đại, nhưng vẫn giữ được sự thanh thoát của một người không bị công nghệ sở hữu. Sống khó nghèo giữa thời đại AI chính là biết sử dụng những gì cần thiết mà không đánh mất điều thiết yếu: Thiên Chúa, tình huynh đệ và con người. Thứ tư, chọn đào luyện khả năng phân định và sử dụng AI có trách nhiệm. Việc ứng dụng công nghệ trong đời sống thánh hiến và hoạt động mục vụ cần đi đôi với sự hiểu biết về những giới hạn, nguy cơ và hệ quả luân lý của nó. Người tu sĩ được mời gọi tôn trọng sự thật, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tránh lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng, không lệ thuộc vào những nội dung do AI tạo ra và luôn giữ trách nhiệm của con người trong các quyết định liên quan đến đời sống đức tin, phẩm giá và tương lai của tha nhân. Phân định không chỉ là hỏi công nghệ có thể làm được gì, nhưng còn phải hỏi: Điều ấy có phù hợp với Tin Mừng, có tôn trọng con người và có thực sự phục vụ sứ mạng hay không? Thứ năm, chọn bước ra những vùng ngoại biên mới để gặp gỡ và đồng hành. Trung thành với tinh thần Ite in Mundum không có nghĩa chỉ mở rộng địa bàn hoạt động, nhưng còn là can đảm thay đổi cách hiện diện. Người Phanxicô được mời gọi đến với những người trẻ đang sống trong môi trường số, những gia đình gặp khủng hoảng, những người di dân, người nghèo, người cao tuổi và những ai đang cảm thấy bị bỏ rơi giữa một xã hội phát triển nhanh chóng. Trong những cuộc gặp gỡ ấy, điều quan trọng không phải là mang đến những câu trả lời có sẵn, nhưng trước hết là biết lắng nghe những câu hỏi, những tổn thương và những khát vọng sâu xa của con người. Thứ sáu, chọn chăm sóc ngôi nhà chung và xây dựng một nền sinh thái toàn diện. Theo tinh thần Laudato Si’ và Laudate Deum, sứ mạng Phan sinh trong thời đại AI không thể tách rời trách nhiệm đối với thiên nhiên, người nghèo và các thế hệ tương lai. Từ việc thực hành lối sống tiết độ, hạn chế tiêu thụ không cần thiết, bảo vệ môi trường đến việc sử dụng công nghệ cách có trách nhiệm, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi làm chứng cho một nền văn hóa chăm sóc, trong đó tiến bộ kỹ thuật phải đi đôi với công bằng xã hội, trách nhiệm sinh thái và sự tôn trọng phẩm giá con người. Sau cùng, chọn trở thành chứng nhân Tin Mừng hơn là người tìm kiếm ảnh hưởng trên không gian mạng. AI có thể hỗ trợ việc sáng tạo nội dung, mở rộng khả năng truyền thông và đưa những thông điệp tôn giáo đến với đông đảo công chúng. Tuy nhiên, sứ mạng của người tu sĩ không thể được đánh giá đơn thuần bằng số lượt xem, lượt thích hay số người theo dõi. Người Phanxicô không được mời gọi trở thành trung tâm của sự chú ý, nhưng là người hướng ánh nhìn của tha nhân về Đức Kitô. Giá trị truyền giáo không nằm trước hết ở việc có bao nhiêu người biết đến mình, nhưng ở việc qua đời sống và chứng tá của mình, có bao nhiêu người được nâng đỡ, được yêu thương và được dẫn đến gần Thiên Chúa hơn.
Từ bảy chọn lựa ấy, bài thuyết trình còn gợi mở một cuộc chuyển đổi sâu xa trong cách hiểu và thực hành sứ mạng: từ hoạt động sang chứng tá; từ hiện diện trên mạng sang gặp gỡ con người; từ hiệu suất sang phẩm giá; từ những sáng kiến riêng lẻ sang sự phân định trong tình huynh đệ; và từ việc sử dụng công nghệ như mục đích sang đặt công nghệ phục vụ sứ mạng loan báo Tin Mừng. Đây không phải là sự thay đổi đặc sủng Phan sinh, nhưng là nỗ lực diễn tả đặc sủng ấy một cách trung thành và sáng tạo trước những dấu chỉ của thời đại. Đặc biệt, tinh thần của Ratio Evangelizationis – Ite in Mundum mời gọi các đơn vị và cộng đoàn trong Dòng không dừng lại ở những định hướng chung, nhưng biết cụ thể hóa thành những chọn lựa phù hợp với hoàn cảnh địa phương. Đối với OFM Việt Nam, điều đó có thể được thể hiện qua việc đưa nội dung đạo đức AI và văn hóa kỹ thuật số vào chương trình đào tạo và thường huấn; tổ chức những cuộc phân định huynh đệ về việc sử dụng công nghệ; phát triển các sáng kiến truyền giáo phù hợp với người trẻ; đồng hành với những cộng đồng nghèo trong tiến trình chuyển đổi số; và khuyến khích các cộng đoàn trở thành những không gian gặp gỡ, lắng nghe và chữa lành giữa một xã hội đang ngày càng thiếu vắng những tương quan chân thành.
Tuy nhiên, diễn giả cũng lưu ý rằng mọi kế hoạch mục vụ, dù được xây dựng công phu đến đâu, vẫn cần được đặt dưới ánh sáng của một câu hỏi nền tảng: Những chọn lựa ấy có giúp anh em sống gần Đức Kitô hơn, yêu thương nhau hơn, đến gần người nghèo hơn và trở nên những chứng nhân Tin Mừng đáng tin cậy hơn hay không? Nếu câu trả lời là có, công nghệ đang thực sự phục vụ sứ mạng. Nếu không, ngay cả những phương tiện hiện đại nhất cũng có nguy cơ chỉ làm gia tăng hoạt động mà không đem lại sự đổi mới đích thực.
Khép lại bài thuyết trình, một xác tín được làm nổi bật: tương lai sứ mạng Phan sinh trong thời đại AI không tùy thuộc trước hết vào việc anh em sở hữu những công nghệ tiên tiến đến mức nào, nhưng vào việc anh em có đủ can đảm để sống triệt để căn tính Anh Em Hèn Mọn giữa một thế giới đang biến đổi hay không. Chính sự đơn sơ, khó nghèo, khiêm nhường, tình huynh đệ và lòng nhiệt thành truyền giáo đã làm nên sức sống của đặc sủng Phan sinh suốt hơn tám thế kỷ, và cũng sẽ tiếp tục là nguồn cảm hứng cho những chọn lựa mới hôm nay.
Từ Assisi đến kỷ nguyên AI, lời mời gọi vẫn không thay đổi: hãy bước ra thế giới như những người anh em, mang theo sự bình an, lòng thương xót và niềm vui Tin Mừng. Bởi thế giới hôm nay không chỉ cần những công nghệ ngày càng thông minh, nhưng còn cần những con người biết sống đơn sơ, yêu thương chân thành và can đảm trở nên bé nhỏ để Thiên Chúa được lớn lên trong lòng nhân loại.
Tình huynh đệ giữa hai gia đình truyền giáo: Khác biệt đặc sủng, hiệp nhất sứ mạng
Bên cạnh những nội dung học thuật và mục vụ, khóa thường huấn tại Nha Trang còn để lại một dấu ấn đẹp qua cuộc gặp gỡ thân tình giữa các tu sĩ Dòng Anh Em Hèn Mọn (OFM) và Dòng Truyền giáo Ngôi Lời (SVD). Trong bầu khí đơn sơ, cởi mở và huynh đệ, các tham dự viên không chỉ cùng nhau học hỏi, nhưng còn chia sẻ những kinh nghiệm, thao thức và niềm vui trên hành trình sống đời thánh hiến và thi hành sứ mạng loan báo Tin Mừng.
Dù mang những truyền thống và đặc sủng khác nhau, hai gia đình dòng tu vẫn gặp nhau nơi Đức Giêsu Kitô và cùng chung một thao thức truyền giáo. Nếu linh đạo Thánh Phanxicô Assisi nhấn mạnh đời sống khó nghèo, khiêm nhường, hòa bình và tình huynh đệ với mọi thụ tạo, thì linh đạo Thánh Arnold Janssen, Đấng sáng lập Dòng Ngôi Lời, đề cao việc loan báo Tin Mừng qua gặp gỡ, đối thoại và hội nhập văn hóa. Một bên chọn trở nên bé nhỏ để đến gần con người; bên kia được Ngôi Lời sai đi để gặp gỡ con người. Hai truyền thống linh đạo cùng hướng đến một sứ mạng: làm cho tình yêu Thiên Chúa trở nên gần gũi và sống động giữa lòng thế giới.
Chính sự gặp gỡ ấy đã làm phong phú thêm ý nghĩa của khóa thường huấn. Những cuộc trò chuyện chân thành, những kinh nghiệm mục vụ được chia sẻ và sự lắng nghe trong tình anh em trở thành những chứng tá giản dị nhưng đầy sức thuyết phục. Đặc biệt, giữa thời đại AI, khi công nghệ có thể kết nối con người vượt qua mọi khoảng cách địa lý, cuộc gặp gỡ giữa hai gia đình dòng tu nhắc nhở rằng kết nối không đồng nghĩa với hiệp thông; chỉ có sự hiện diện, tình yêu và những tương quan chân thành mới làm nên tình huynh đệ đích thực.
Khóa thường huấn vì thế không chỉ là dịp tiếp nhận kiến thức, nhưng còn là cơ hội để hai gia đình truyền giáo khích lệ nhau sống trung thành và sáng tạo với đặc sủng riêng trong sứ mạng chung của Hội Thánh. Bởi trước khi cùng nhau loan báo Tin Mừng, người tu sĩ được mời gọi sống như những người anh em; và chính tình huynh đệ được sống cách chân thành đã là một hình thức loan báo Tin Mừng đầy sức thuyết phục.
Sau gần ba ngày thường huấn, từ tối ngày 6 đến ngày 8/10/2026, một xác tín chung được làm nổi bật: trí tuệ nhân tạo có thể thay đổi cách con người sống, học hỏi, làm việc và giao tiếp, nhưng không thể thay thế tình yêu, lòng thương xót, phẩm giá con người và cuộc gặp gỡ sống động với Thiên Chúa.
Hơn tám thế kỷ sau thời Thánh Phanxicô Assisi, thế giới đã thay đổi sâu sắc. Con người có thể giao tiếp xuyên lục địa trong vài giây, tiếp cận những kho tri thức khổng lồ và sử dụng những hệ thống AI ngày càng tinh vi. Thế nhưng, giữa những tiến bộ ấy, khát vọng sâu xa nhất của con người vẫn không thay đổi: được yêu thương, được lắng nghe, được tôn trọng và được sống trong những tương quan chân thành. Một người trẻ có thể tìm thấy vô vàn câu trả lời trên Internet nhưng vẫn cần một người biết lắng nghe; một người đau khổ có thể tiếp cận nhiều thông tin hữu ích nhưng vẫn cần một bàn tay nâng đỡ và một trái tim cảm thông.
Chính tại đây, linh đạo Phanxicô tiếp tục khẳng định sức sống và tính thời sự của mình. Thánh Phanxicô đã không tìm cách biến đổi thế giới bằng quyền lực hay của cải, nhưng bằng một đời sống hoán cải, khó nghèo, khiêm nhường và yêu thương. Ngài đã chọn trở nên bé nhỏ để đến gần những người bị lãng quên, nhận ra nơi họ những người anh em và khám phá dấu ấn tình yêu Thiên Chúa trong toàn thể công trình tạo dựng.
Hôm nay, giữa một thế giới đề cao tốc độ và hiệu suất, người Anh Em Hèn Mọn được mời gọi biết dừng lại để lắng nghe; sống đơn sơ giữa nền văn hóa tiêu thụ; xây dựng tình huynh đệ giữa những tương quan dễ trở nên hời hợt; và bảo vệ phẩm giá của những người nghèo, những người dễ bị tổn thương hoặc bị bỏ lại phía sau trong cuộc chuyển đổi số.
Trung thành với tinh thần Ite in Mundum – “Hãy đi vào thế giới” – của Ratio Evangelizationis (2025), các tu sĩ OFM được mời gọi can đảm bước vào những môi trường truyền giáo mới, kể cả không gian kỹ thuật số, nhưng luôn mang theo căn tính Phan sinh: đơn sơ trong lối sống, khiêm nhường trong thái độ, chân thành trong gặp gỡ và nhiệt thành trong sứ mạng. Công nghệ có thể hỗ trợ việc loan báo Tin Mừng, nhưng không thể thay thế chứng tá của người môn đệ; những phương tiện truyền thông có thể mở rộng kết nối, nhưng chỉ có tình yêu mới xây dựng được sự hiệp thông đích thực.
Khóa thường huấn tại Trung tâm Mục vụ Dòng Truyền giáo Ngôi Lời, Nha Trang đã khép lại, nhưng những thao thức và định hướng được gợi mở sẽ tiếp tục đồng hành với các tu sĩ OFM trên những nẻo đường sứ mạng. Từ những buôn làng xa xôi đến các đô thị đông đúc, từ những cuộc gặp gỡ trực tiếp đến không gian kỹ thuật số, lời mời gọi dành cho người Anh Em Hèn Mọn vẫn không thay đổi: sống Tin Mừng bằng một trái tim đơn sơ, một đời sống huynh đệ và một tình yêu không loại trừ ai.
Sau cùng, thách đố lớn nhất của người tu sĩ trong thời đại AI không phải là làm thế nào để thông minh hơn máy móc hay có ảnh hưởng hơn trên mạng xã hội, nhưng là làm thế nào để trở nên nhân bản hơn, huynh đệ hơn, bé mọn hơn và trung thành hơn với Đức Kitô. AI có thể giúp Tin Mừng được truyền đi nhanh hơn và xa hơn, nhưng chỉ có những chứng nhân thực sự sống Tin Mừng mới làm cho tình yêu Thiên Chúa trở nên gần gũi, sống động và đáng tin giữa lòng thế giới hôm nay. Đó cũng chính là sứ mạng của người Anh Em Hèn Mọn trong kỷ nguyên AI: giữa một thế giới ngày càng phức tạp, hãy tiếp tục sống đơn sơ; giữa một thế giới ngày càng kết nối, hãy thực sự trở nên anh em; và giữa một thế giới không ngừng đổi thay, hãy làm chứng cho một Tình Yêu không bao giờ thay đổi – Đức Giêsu Kitô, Ngôi Lời đã làm người và ở giữa chúng ta.
[1] EOFM III, 1039.
