KHUÔN MẶT THA NHÂN – NƠI GẶP GỠ TIẾNG GỌI CỦA THIÊN CHÚA

0
1

Papua New Guinea, ngày 10/11/2026

Tu sĩ Peter Nguyễn Ngọa Long, SVD

Một góc nhìn từ triết học của Emmanuel Levinas qua trải nghiệm thực tập truyền giáo tại Papua New Guinea

  1. Khi một khuôn mặt chạm đến trái tim

Có những cuộc gặp gỡ không bắt đầu bằng lời nói, cũng chẳng cần đến những lời giải thích, bởi sự im lặng còn thể hiện được nhiều hơn ngôn từ. Thậm chí, một ánh mắt còn chất chứa nhiều ý nghĩa hơn mọi lời diễn đạt, và sự hiện diện của một con người có thể khơi mở trong lòng những rung động mà ngôn từ mãi mãi bất lực trước việc gọi tên. Trong những ngày đầu đến một đất nước xa lạ, Papua New Guinea (PNG), tôi đã nhiều lần bắt gặp những cuộc gặp gỡ như thế. Đôi khi, đó chỉ là ánh mắt hồn nhiên, trong sáng của một đứa trẻ, nụ cười rụt rè của một người dân bản địa hay khuôn mặt khắc khổ của một người già giữa cuộc sống còn nhiều thiếu thốn. Những khuôn mặt ấy, tôi chỉ có thể lướt qua trong một khoảnh khắc, nhưng dư âm của chúng đọng lại thật lâu, âm thầm và khơi lên trong tôi những câu hỏi không dễ tìm lời giải đáp. Tôi thực sự nhìn thấy gì nơi người khác? Tôi đến với họ để làm gì? Hơn thế nữa, tôi có thực sự để cuộc đời họ chạm đến cuộc đời mình?

Có lẽ, những câu hỏi ấy không chỉ là sự trăn trở của một người đang bước đầu đến với vùng đất này, mà còn là khởi điểm cho một cuộc trở về với chính mình. Trở về để nhận ra ý nghĩa đích thực của việc gặp gỡ tha nhân. Bởi lẽ, khi đứng trước một con người, tôi không chỉ đứng trước một khuôn mặt để nhìn ngắm, một hoàn cảnh để tìm hiểu hay một cuộc đời để sẻ chia, nhưng còn đứng trước một sự hiện diện vượt quá những gì tôi có thể hiểu biết và nắm bắt. Chính tại điểm gặp gỡ ấy, tư tưởng của triết gia Emmanuel Levinas, người đặt khuôn mặt của tha nhân vào trung tâm suy tư của đạo đức. Đối với ông, tha nhân không phải là một đối tượng để quan sát, phân loại hay chiếm hữu. Họ là một sự hiện diện vượt quá khả năng hiểu biết của tôi, khuôn mặt của họ chất vấn cái tôi, đánh thức trách nhiệm và mời gọi bước ra khỏi vùng an toàn của chính mình. Từ tư tưởng ấy, tôi muốn trải nghiệm hành trình truyền giáo như một cuộc gặp gỡ nội tâm, từ nhìn thấy một khuôn mặt đến nhận ra một lời mời gọi. Từ mong muốn trao ban đến học cách đón nhận và từ ý nghĩ mình mang Thiên Chúa đến cho tha nhân đến nhận ra rằng chính tha nhân cũng đang mở ra cho tôi con đường gặp gỡ Thiên Chúa.

  1. Khuôn mặt của tha nhân, vượt khỏi cái nhìn của cái tôi

Trong tác phẩm Totality and Infinity, Levinas cho thấy rằng khi đối diện với khuôn mặt của tha nhân, cái tôi không còn khép mình trong thế giới riêng. Nhưng khi đối diện với tha nhân, cái tôi được mời gọi bước ra khỏi thế giới quan của chính mình, để nhận ra rằng sự hiện diện của người khác không chỉ cần được thấu hiểu, mà trước hết còn đòi hỏi tôi biết đón nhận và sống có trách nhiệm với họ. Con người thường nhìn thế giới qua “kiến thức”, “kinh nghiệm” và “trải nghiệm” của riêng mình. Ngay cả khi có thiện chí, con người vẫn có thể vô tình biến người khác thành đối tượng của những dự định do mình đặt ra. Tôi ở PNG chưa lâu, nhưng tôi nhận ra rằng, đôi khi, chính cái nhìn tưởng chừng đầy thiện chí ấy lại vô tình đặt tha nhân vào những hoạch định sẵn có. Tôi có thể nhìn thấy nơi họ sự nghèo khó để nghĩ đến việc sẻ chia, nhìn thấy những thiếu thốn để nghĩ đến việc giúp đỡ, hay nhìn thấy những khác biệt trong đức tin và văn hóa để nghĩ đến việc loan báo Tin Mừng. Nhưng liệu tôi đã thực sự nhìn thấy con người đang hiện diện trước mặt mình, hay chỉ nhìn thấy những gì tôi cho rằng họ đang cần? Bởi đằng sau mỗi khuôn mặt là một thế giới quan riêng, một lịch sử riêng, một nền văn hóa riêng, và cả những khuôn mặt mang đầy niềm vui, nỗi buồn và cả những khát vọng mà tôi không thể thấu hiểu chỉ bằng một cái nhìn. Tha nhân không phải là một hoàn cảnh để tôi giải quyết, một nhu cầu để tôi đáp ứng hay một đối tượng để tôi thực hiện những dự định của mình. Nhưng họ là những con người có phẩm giá và một sự hiện hữu riêng, thứ đó luôn vượt ra ngoài mọi cách hiểu và định nghĩa của tôi. Trên khuôn mặt ấy, nhắc tôi rằng tha nhân không bao giờ có thể bị thu gọn vào những khái niệm, phán đoán hay định nghĩa do cái tôi tạo ra. Chính sự hiện diện của khuôn mặt đó, đã đặt tôi trước một đòi hỏi vượt lên trên ý muốn chủ quan của bản thân. Như Levinas viết: “Nhưng tha nhân, Đấng hoàn toàn khác biệt, Người Khác, không giới hạn tự do của cái tôi, trái lại, bằng cách gọi cái tôi đến với trách nhiệm, tha nhân đặt nền tảng và biện minh cho tự do ấy.”[1] Điều đó giúp tôi hiểu rằng, gặp gỡ tha nhân không có nghĩa là lập tức hiểu được họ, nhưng là tôn trọng họ ngay cả khi tôi chưa hiểu hết về họ. Trong môi trường truyền giáo đa văn hóa, tôi cần học cách hỏi thay vì vội kết luận, lắng nghe thay vì chỉ tìm cơ hội để nói, và hiện diện thay vì luôn muốn hướng dẫn hay sửa đổi.

Đến với một vùng đất xa lạ, tôi mang theo cái nhìn đã được định hình bởi những kinh nghiệm của bản thân, nhưng càng đi sâu vào những cuộc gặp gỡ, tôi càng nhận ra rằng tha nhân luôn vượt khỏi mọi điều tôi từng biết, từng tưởng tượng và từng hình dung. Mỗi con người tôi gặp gỡ không chỉ là một cuộc đời hiện ra trước mắt, mà còn là một thế giới riêng với những câu chuyện, ký ức, niềm vui và nỗi đau mà tôi không thể dễ dàng thậm chí là tôi không thể thấu hiểu. Vì thế, tôi không thể lấy những khuôn mẫu hay thế giới quan của mình làm thước đo để nhìn nhận cuộc đời của người khác. Tôi cần học cách bước ra khỏi cái tôi, gác lại những phán đoán có sẵn để đón nhận tha nhân trong chính sự khác biệt và độc đáo của họ.

  1. Truyền giáo là một cuộc gặp gỡ

Một trong những tư tưởng sâu sắc nhất trong triết học của Emmanuel Levinas là trách nhiệm đối với tha nhân. Theo ông, nếu khuôn mặt mở ra một cuộc gặp gỡ, thì chính cuộc gặp gỡ ấy đặt con người trước một lời mời gọi không thể dễ dàng khước từ trách nhiệm. Trong tác phẩm Otherwise than Being or Beyond Essence, Levinas không xem trách nhiệm như một nghĩa vụ được thiết lập sau khi chủ thể đã tự do lựa chọn, nhưng như một điều đã có trước mọi quyết định của cái tôi. Ông viết: “Trách nhiệm đối với tha nhân không phải là một ngẫu tính xảy đến với chủ thể, mà có trước cả bản chất nơi chủ thể, nó không chờ đợi sự tự do, thứ tự do mà trong đó một sự cam kết với tha nhân lẽ ra đã được thực hiện.”[2] Như thế, trách nhiệm không đơn thuần là điều tự nguyện đảm nhận khi cảm thấy thuận tiện, nhưng là tiếng gọi phát xuất từ chính sự hiện diện của tha nhân, một tiếng gọi đặt tôi trước câu hỏi. Tôi sẽ đáp lại hay quay lưng? Thế nhưng, đáp lại tiếng gọi ấy như thế nào lại là một vấn đề khác, bởi không phải cứ đưa tay giúp đỡ là đã thực sự sống trách nhiệm với tha nhân. Đôi khi, điều cần được chất vấn không chỉ là những gì làm cho tha nhân, mà còn là động lực ẩn sâu phía sau những hành động tưởng chừng tốt đẹp của mình. Ngay cả một hành động bác ái cũng có thể bị chi phối bởi cái tôi. Bởi vì, tôi có thể cho đi nhưng vẫn mong được ghi nhận, phục vụ nhưng khó chịu khi người khác không phản ứng như mình mong muốn. Khi ấy, tôi nhận ra khoảng cách giữa việc làm điều tốt cho người khác và việc thực sự tôn trọng họ. Phục vụ tha nhân không phải là đứng ở vị trí cao hơn để ban phát, nhưng là gặp gỡ họ trong sự bình đẳng về phẩm giá. Tôi có thể chia sẻ điều mình biết, nhưng cũng phải sẵn lòng học hỏi, có thể giúp đỡ, nhưng cần tôn trọng tự do và khả năng tự quyết của người được giúp đỡ.

Trong thời gian tôi ở đây, tôi dần hiểu rằng truyền giáo không chỉ được đo bằng số lượng công việc đã làm hay những chương trình đã tổ chức. Đôi khi, truyền giáo bắt đầu từ những điều rất nhỏ, như kiên nhẫn lắng nghe một câu chuyện dù ngôn ngữ còn hạn chế, ngồi lại với một người đang buồn, tôn trọng sự im lặng của người khác hay đơn giản là không quay đi trước một ánh mắt đang cần được đón nhận. Tôi không thể giải quyết mọi khó khăn, nhưng vẫn có thể lựa chọn không thờ ơ. Bởi trách nhiệm không nhất thiết bắt đầu bằng những điều lớn lao. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc để nỗi đau của người khác trở thành điều có ý nghĩa đối với chính mình.

  1. Khuôn mặt của tha nhân và tiếng gọi của Thiên Chúa

Có những lúc, tôi nhận ra rằng con đường đến với Thiên Chúa không chỉ đi qua những lời kinh nguyện hay những khoảng lặng trước Thánh Thể, mà còn đi qua những khuôn mặt rất đỗi bình thường của cuộc sống. Đó có thể là một người nghèo đang cần được sẻ chia, một người xa lạ đang mong được đón nhận, hay một con người âm thầm mang trên mình những nhọc nhằn mà tôi chưa từng biết đến. Trong Tin Mừng Mat-thêu, Đức Giêsu đã khai mở một cách nhìn như thế khi Người đồng hóa mình với những người đói khát, đau yếu, xa lạ và bị bỏ rơi: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy” (Mt 25,40).[3] Lời ấy không chỉ nhắc về bổn phận bác ái, mà còn mặc khải một chân lý của đời sống Kitô hữu. Tình yêu dành cho Thiên Chúa không thể tách rời tình yêu dành cho con người. Một trái tim thực sự hướng về Thiên Chúa cũng phải là một trái tim biết rung động trước những phận người, biết dừng lại trước nỗi đau và không khép kín trước những ai đang cần được yêu thương. Dẫu vậy, Levinas không đơn giản đồng nhất khuôn mặt của tha nhân với khuôn mặt Thiên Chúa. Trong tư tưởng của ông, khuôn mặt không phải là một hình ảnh hữu hình của Thiên Chúa, nhưng là sự hiện diện của tha nhân vượt khỏi mọi khả năng chiếm hữu và định nghĩa của cái tôi. Đối với ông, khuôn mặt đánh thức trách nhiệm và mở ra chiều kích siêu việt vượt quá cái tôi. Ông nói: “Tôi vừa bác bỏ quan niệm xem cái nhìn là cách thức diễn tả mối tương quan đích thực với Người Khác, bởi lẽ, chính đối thoại, và chính xác hơn, sự đáp lời hay trách nhiệm, mới là mối tương quan đích thực ấy.”[4] Chính sự hiện diện ấy đánh thức nơi tôi một trách nhiệm không giới hạn, đưa tôi ra khỏi sự khép kín của bản thân để hướng đến người khác. Nếu Levinas giúp tôi nhận ra chiều sâu đạo đức và tính siêu việt của cuộc gặp gỡ với tha nhân, thì Tin Mừng mở ra cho tôi một chân trời đức tin. Nơi những con người bé nhỏ, tôi được mời gọi nhận ra lời mời gọi yêu thương của Đức Kitô. Hai chiều kích ấy không đồng nhất, nhưng có thể soi sáng cho nhau, giúp tôi hiểu rằng trách nhiệm đối với con người không chỉ là một đòi hỏi luân lý, mà còn có thể trở thành một con đường sống đức tin. Chính niềm hy vọng đó, tôi bắt đầu nhìn những con người mình gặp tại PNG bằng một cái nhìn khác. Một đứa trẻ không chỉ là một tuổi thơ hồn nhiên, một người thổ dân không chỉ là dáng hình lam lũ, một người mẹ không chỉ được nhận diện qua những nhọc nhằn chăm sóc gia đình, và một người già không chỉ dấu ấn của những năm tháng đã qua. Nhưng mỗi người là một nhân vị độc nhất, mang trong mình một phẩm giá không thể bị đo lường bằng hoàn cảnh kinh tế, địa vị xã hội hay những giới hạn của cuộc sống. Họ không cần phải giống tôi, có cùng suy nghĩ hay đáp ứng những kỳ vọng của tôi mới xứng đáng được yêu thương và tôn trọng. Chính sự khác biệt của họ nhắc tôi rằng tình yêu đích thực không tìm cách biến tha nhân thành một phiên bản của chính mình, nhưng biết đón nhận họ trong căn tính và phẩm giá riêng.

Có lẽ, Thiên Chúa không chỉ mời gọi tôi lên đường để nói về Người, mà còn mời gọi tôi học cách yêu thương những con người mà Người yêu thương. Tôi từng nghĩ mình đến đây để trao ban, để sẻ chia và để đem Tin Mừng đến cho người khác. Nhưng càng sống giữa họ, tôi càng nhận ra rằng hành trình ấy không chỉ có một chiều từ người cho đến người nhận. Chính những con người tôi gặp gỡ cũng đang âm thầm trao ban cho tôi những điều quý giá, một bài học về sự đón nhận, một lời nhắc nhở về lòng khiêm nhường, một kinh nghiệm về tình yêu không cần đáp trả. Có khi, trong lúc tôi nghĩ mình đang mang Thiên Chúa đến với họ, chính họ lại trở thành những người giúp tôi khám phá sâu hơn về Thiên Chúa. Biết đâu, điều kỳ diệu của hành trình truyền giáo không chỉ nằm ở những gì tôi có thể trao đi, mà còn ở những gì tôi học được khi để trái tim mình mở ra trước những khuôn mặt mà Thiên Chúa đã đặt trên đường đời mình.

  1. Truyền giáo, học cách nhìn bằng trái tim

Dù thời gian thực tập truyền giáo tại PNG của tôi chưa lâu, nhưng những ngày tháng đầu tiên nơi vùng đất này đã đem đến cho tôi nhiều suy tư và ý nghĩa của việc gặp gỡ tha nhân. Tôi hiểu rằng, đất nước rất rộng lớn và vẫn còn nhiều điều chưa biết, nhiều câu chuyện chưa được lắng nghe và nhiều nét văn hóa chưa thể thấu hiểu. Thế nhưng, chính trong giới hạn của những hiểu biết còn ít ỏi ấy, tư tưởng của Emmanuel Levinas giúp tôi nhận ra một điều quan trọng. Tha nhân không bao giờ có thể được hiểu trọn vẹn qua những gì tôi nhìn thấy hay những gì tôi nghĩ về họ. Mỗi người đều mang trong mình một thế giới riêng, một phẩm giá và một chiều sâu cần được đón nhận bằng sự tôn trọng. Vì thế, có lẽ điều tôi cần học trước tiên trong hành trình này không phải là làm được bao nhiêu việc, nhưng là biết mở lòng để lắng nghe, biết khiêm tốn trước những điều mình chưa hiểu và để sự hiện diện của người khác từng bước làm phong phú thêm chính mình. Tôi không muốn chỉ nhìn người dân PNG như những người mình được sai đến để phục vụ. Tôi muốn gặp gỡ họ như những người đồng hành trong hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống. Tôi mới đến đây, nên tôi chưa thể hiểu hết con người, văn hóa và những câu chuyện của vùng đất này. Những gì tôi được chứng kiến và trải nghiệm vẫn còn rất ít so với chiều sâu của một đời sống mà tôi đang từng ngày khám phá. Nhưng chính những cuộc gặp gỡ ban đầu ấy đã giúp tôi nhận ra rằng, để hiểu một con người, không thể chỉ dừng lại ở những gì mắt thấy hay những gì mình nghe kể. Cần có thời gian, sự kiên nhẫn và một tấm lòng biết lắng nghe. Qua góc nhìn của Levinas, tôi cũng bắt đầu hiểu rằng gặp gỡ tha nhân không phải là tìm cách hiểu họ theo những khuôn mẫu của mình, nhưng là tôn trọng sự khác biệt và sẵn sàng để sự hiện diện của họ đặt ra cho mình những câu hỏi mới. Có lẽ, tôi vẫn còn một chặng đường dài để học điều đó, và hành trình truyền giáo này cũng chính là hành trình tôi học cách trở nên người hơn trong tương quan với những người mình gặp gỡ.

Sau cùng, tôi hiểu rằng truyền giáo không chỉ là lên đường để nói về Thiên Chúa, nhưng còn là để tình yêu của Người được thể hiện qua cách tôi gặp gỡ và đối xử với tha nhân. Bởi lẽ, không thể thực sự tìm kiếm Thiên Chúa mà lại khép lòng trước con người, cũng không thể làm chứng cho tình yêu của Người nếu tôi chưa biết cúi xuống lắng nghe, tôn trọng và đón nhận những con người đang hiện diện trên hành trình của mình. Phải chăng, chính trong những tương quan bình dị ấy, đức tin không chỉ được diễn tả bằng lời nói, mà còn dần trở thành một cách sống, nơi tình yêu dành cho Thiên Chúa được thể hiện qua trách nhiệm và tình yêu dành cho con người.

Tài liệu tham khảo

Levinas, Emmanuel. Ethics and Infinity: Conversations with Philippe Nemo. Translated by Richard A. Cohen. Pittsburgh: Duquesne University Press, 1985.

Levinas, Emmanuel. Otherwise than Being or Beyond Essence. Translated by Alphonso Lingis. The Hague: Martinus Nijhoff, 1981.

Levinas, Emmanuel. Totality and Infinity: An Essay on Exteriority. Translated by Alphonso Lingis. Pittsburgh: Duquesne University Press, 1969.

[1] Emmanuel Levinas, Totality and Infinity: An Essay on Exteriority, trans. Alphonso Lingis (Pittsburgh: Duquesne University Press, 1969), 197.

[2] Emmanuel Levinas, Otherwise than Being or Beyond Essence, trans. Alphonso Lingis (The Hague: Martinus Nijhoff, 1981), 114.

[3] Mt 25,40

[4] Levinas, Emmanuel. Ethics and Infinity: Conversations with Philippe Nemo. Translated by Richard A. Cohen. Pittsburgh: Duquesne University Press, 1985, 87.

Bài trướcLỜI SỐNG (Thứ Sáu, Tuần 33 TN)