Từ thuở sơ khai, con người đã ngước nhìn thiên nhiên không chỉ như một không gian để sinh tồn, mà còn như một cuốn sách chứa đựng ý nghĩa về đời sống. Sự luân chuyển của bốn mùa. Xuân, hạ, thu, đông không đơn thuần là hiện tượng khí hậu, mà còn phản chiếu hành trình của con người. Sinh ra, trưởng thành, suy tư và đối diện với giới hạn cuối cùng của mình. Trong dòng vận động ấy, nhiều truyền thống triết học đã cố gắng lý giải liệu vũ trụ chỉ là một cơ chế vô nghĩa vận hành trong im lặng, hay phía sau mọi đổi thay ấy còn tồn tại một nền tảng siêu việt? Đối với Kitô giáo, thiên nhiên không phải là một thực tại khép kín nơi chính nó. Thế giới là tạo thành, và vì là tạo thành nên nó mang dấu vết của Đấng Tạo Hóa. Điều đó không có nghĩa là Thiên Chúa bị đồng hóa với thiên nhiên, nhưng Ngài hiện diện qua thiên nhiên như một lời mặc khải âm thầm. Trong tác phẩm Summa Theologiae, thánh Tôma Aquinô cho rằng mọi hữu thể đều tham dự vào sự hiện hữu của Thiên Chúa, bởi chỉ Ngài là “Hữu thể tự hữu.” Tư tưởng ấy cũng được đặt nền trên mặc khải trong sách Xuất Hành, khi Thiên Chúa nói với Môsê: “Ta là Đấng Hiện Hữu”[1] . Vì thế, Thiên Chúa không chỉ là một hữu thể giữa các hữu thể khác, mà còn là chính nguồn mạch của mọi hiện hữu. Vì thế, khi con người chiêm ngắm thế giới, họ không chỉ nhìn thấy vật chất mà còn có thể nhận ra một trật tự vượt lên trên vật chất. Bốn mùa, theo nghĩa ấy, trở thành một biểu tượng triết học và thần học. Chúng không chỉ nói về thời gian, mà còn nói về thân phận hữu hạn của con người và sự hiện diện bền bỉ của Thiên Chúa trong từng giai đoạn của đời sống.
1. Mùa xuân – Thiên Chúa của khởi đầu và hy vọng
Mùa xuân luôn mang trong mình một cảm thức đặc biệt. Sau mùa đông lạnh giá, sự sống bắt đầu quay trở lại. Những cành cây tưởng như đã chết nay bật ra mầm non, mặt đất khô cằn bỗng phủ đầy sắc xanh, không khí mang theo cảm giác của sự tái sinh. Chính vì thế, qua nhiều thế kỷ, con người đã nhìn mùa xuân như biểu tượng của hy vọng và mở ra những chiều kích mới của đời sống.
Trong thần thoại Hy Lạp, mùa xuân gắn liền với sự trở lại của Persephone bên cạnh Demeter sau thời gian ở cõi Hades, trở thành biểu tượng cho sự hồi sinh của thiên nhiên và sức sống mới. Homeric Hymn to Demeter cho biết rằng “sự bắt cóc và trở về của Persephone thường được gắn với thời điểm gieo trồng vào mùa thu và sự phát triển của mùa màng vào mùa xuân và đầu mùa hè.”[2] Cũng vậy, trong Kitô giáo, hình ảnh ấy đạt đến chiều sâu hoàn toàn mới nơi biến cố Phục Sinh, từ nấm mồ của Đức Kitô, sự sống vĩnh cửu được khai mở cho nhân loại. Vì thế, mùa xuân không chỉ là sự trở lại của thiên nhiên mà còn là dấu chỉ rằng cái chết không phải là tiếng nói cuối cùng. Heraclitus, triết gia của sự biến dịch, từng nói: “Không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông.”[3] Ông diễn tả rằng mọi sự trong thế giới đều không ngừng đổi thay và vận động. Chính trong dòng chảy ấy, mùa xuân trở thành hình ảnh của sự sống luôn vượt thắng trạng thái tàn lụi, như một lời nhắc rằng sau những mùa đông của cuộc đời, con người vẫn có thể bước vào một khởi đầu mới. Mọi sự đều trôi chảy, mọi vật đều đổi thay. Tuy nhiên, điều kỳ lạ là chính trong dòng chảy bất tận ấy, con người vẫn cảm nhận được một trật tự sâu xa. Mùa xuân năm nay không hoàn toàn giống mùa xuân năm trước, nhưng mỗi lần xuân trở lại, nó vẫn mang theo cùng một lời hứa về sự sống. Điều đó cho thấy phía sau sự biến đổi không ngừng của thế giới vẫn tồn tại một nền tảng ổn định. Triết học Hy Lạp gọi nền tảng ấy là logos – nguyên lý trật tự của vũ trụ. Tin Mừng Gioan lại dùng chính từ ấy để nói về Đức Kitô: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời”[4] Như thế, trật tự của thế giới không chỉ là một định luật vô tri, mà còn là dấu chỉ của một Đấng có trí tuệ và tình yêu.
Mùa xuân vì thế trở thành hình ảnh của Thiên Chúa đang âm thầm làm mới con người. Có những lúc đời sống nội tâm tưởng chừng khô cạn khi thất vọng, tội lỗi, đổ vỡ hay mất phương hướng khiến con người nghĩ rằng mình không còn khả năng đổi thay. Nhưng cũng giống như mầm cây ngủ yên trong mùa đông, linh hồn con người vẫn mang trong mình khả năng hồi sinh. Triết gia Søren Kierkegaard cho rằng đức tin luôn bắt đầu từ nghịch lý. Ông nói: “Kitô giáo bắt nguồn từ nghịch lý… bước nhảy vọt.”[5] Theo ông, con người không thể dùng lý trí để nắm trọn Thiên Chúa, nhưng phải can đảm bước vào “bước nhảy của đức tin”. Mùa xuân cũng là một nghịch lý như thế, từ đất lạnh lại mọc lên sự sống, từ cái tưởng như chết lại phát sinh điều mới mẻ.
Thiên Chúa hiện diện trong mùa xuân không như một quyền lực áp đặt, mà như một lời mời gọi của hy vọng. Ngài hiện diện trong những điều nhỏ bé, như một chồi non, một cơn gió nhẹ, một trái tim sau đau khổ vẫn còn khả năng yêu thương. Chính những điều ấy nhắc con người rằng sự sống luôn mạnh hơn tuyệt vọng.
2. Mùa hạ – Thiên Chúa của sức sống và khát vọng
Nếu mùa xuân là thời điểm của khởi đầu, thì mùa hạ là mùa của sức sống sung mãn. Ánh nắng chói chang, cây cối vươn lên mạnh mẽ, mọi sự đạt đến độ viên mãn của mình. Mùa hạ giống như tuổi trẻ của đời người, đầy nhiệt huyết, đam mê và khát vọng chinh phục.
Trong lịch sử triết học, Friedrich Nietzsche là người đã đặc biệt ca ngợi sức sống. Ông phản đối thứ đạo đức làm con người trở nên yếu đuối và sợ hãi cuộc đời. Ông tin rằng con người phải dám sống mãnh liệt để vượt qua sự tầm thường. Nietzsche không chỉ ca ngợi sức sống mà còn đề cao lý tưởng “siêu nhân” (Übermensch). Ông nói: “Ta rao giảng với các ngươi về Siêu nhân. Con người là cái gì cần phải được vượt qua. Các người đã làm gì để vượt qua con người?”[6] “Siêu nhân” không đơn thuần là kẻ mạnh hơn người khác, mà là người dám phá bỏ sự thụ động, sợ hãi và lệ thuộc vào đám đông để tự tạo nên ý nghĩa cho đời mình. Tư tưởng ấy gắn liền với “ý chí quyền lực”, động lực thúc đẩy con người không ngừng vươn lên và sáng tạo. Tuy nhiên, nếu thiếu một nền tảng chân lý và tình yêu, ý chí ấy dễ biến thành sự tôn thờ bản thân. Trong khi Nietzsche nhấn mạnh sự tự khẳng định của con người, Kitô giáo lại cho thấy sự cao cả đích thực nằm ở khả năng yêu thương và trao ban chính mình. Tuy nhiên, sức sống nếu tách khỏi chân lý sẽ dễ biến thành ý chí thống trị. Lịch sử nhân loại cho thấy nhiều bi kịch phát sinh khi con người muốn tự đặt mình vào vị trí của Thiên Chúa. Khi khát vọng sáng tạo là điều cao đẹp, nhưng khi nó biến thành tham vọng tuyệt đối, con người bắt đầu hủy hoại chính mình và thế giới.
Ở đây, Kitô giáo không phủ nhận khát vọng sống, nhưng thanh luyện nó. Thiên Chúa không chống lại niềm vui của con người. Ngài chống lại việc con người đánh mất chính mình trong những dục vọng không điểm dừng. Thánh Augustinô từng viết: “Tâm hồn con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa.”[7] Điều đó có nghĩa là mọi khát vọng sâu xa nhất của con người cuối cùng đều hướng về sự vĩnh cửu. Mùa hạ cho thấy vẻ đẹp của năng lượng sống, nhưng cũng nhắc con người về giới hạn của mình. Dưới ánh mặt trời gay gắt, con người nhận ra họ không phải trung tâm của vũ trụ. Họ chỉ là một phần nhỏ trong trật tự rộng lớn của tạo thành. Thiên Chúa hiện diện trong mùa hạ như nguồn mạch của sự sống. Ngài hiện diện trong ánh sáng, trong lao động, trong tình yêu, trong khả năng sáng tạo của con người. Nhưng đồng thời, Ngài cũng nhắc con người rằng sức mạnh lớn nhất không nằm ở quyền lực, mà ở khả năng trao ban chính mình. Như mặt trời chiếu sáng cho mọi người mà không giữ lại ánh sáng cho riêng mình, Thiên Chúa cũng tự hiến chính mình cho thế giới. Và con người chỉ thật sự trưởng thành khi học biết yêu thương theo cách ấy.
3. Mùa thu – Thiên Chúa của chiều sâu và chiêm niệm
Mùa thu mang một vẻ đẹp khác hẳn mùa xuân hay mùa hạ. Không còn sức sống bùng nổ, thiên nhiên bước vào sự lặng lẽ. Lá vàng rơi xuống, ánh nắng trở nên dịu hơn, bầu trời như mang theo nỗi buồn thanh thản. Đây là mùa khiến con người ý thức rõ ràng hơn về thời gian. Mọi vẻ đẹp đều đang trôi qua. Những gì từng xanh tươi giờ bắt đầu úa tàn. Chính nơi đây, con người cảm nhận sâu sắc về thân phận hữu hạn của mình. Triết gia Martin Heidegger cho rằng con người là hữu thể “hướng về cái chết” (Sein-zum-Tode)[8]. Con người không thể hiểu chính mình nếu trốn tránh sự thật rằng đời sống có giới hạn. Ý thức về cái chết không làm cuộc sống vô nghĩa, trái lại, nó làm cho từng khoảnh khắc trở nên quý giá.
Mùa thu là mùa của chiêm niệm, bởi nó buộc con người chậm lại. Trong một thế giới luôn chạy theo tốc độ và thành công, mùa thu giống như lời nhắc rằng giá trị của đời sống không nằm hoàn toàn ở năng suất hay thành tựu. Mà còn có những chân lý chỉ được khám phá trong thinh lặng. Blaise Pascal từng nói rằng “mọi sự bất hạnh của con người nảy sinh từ một điều duy nhất, đó là không thể an tĩnh trong chính căn phòng của họ.”[9] Con người sợ thinh lặng vì trong thinh lặng họ đối diện với chính bản thân, đối diện với sự cô đơn, giới hạn và những câu hỏi không thể né tránh. Nhưng cũng chính nơi ấy, Thiên Chúa xuất hiện. Không phải trong tiếng động ồn ào, mà trong chiều sâu của nội tâm. Mùa thu nhắc con người rằng Thiên Chúa không chỉ hiện diện trong những khoảnh khắc huy hoàng mà còn trong những giây phút suy tư lặng lẽ nhất.
Có lẽ vì thế mà nhiều người tìm thấy đức tin không phải lúc chiến thắng, nhưng là lúc mất mát, thậm chí là trong những lúc đau khổ và bất hạnh. Khi mọi điều phù phiếm dần rơi xuống như lá vàng cuối mùa, con người bắt đầu nhìn thấy điều gì thật sự cần thiết cho linh hồn mình.
4. Mùa đông – Thiên Chúa của thinh lặng và cứu độ
Mùa đông là mùa của sự trơ trụi. Cây cối khẳng khiu, bầu trời xám lạnh, sự sống dường như co mình lại trước cái rét của thời gian. Đối với nhiều người, mùa đông tượng trưng cho cô đơn, đau khổ và cái chết.
Triết gia Albert Camus từng mô tả thân phận con người như một cuộc đối diện với sự phi lý của thế giới. Ông nói: “Câu hỏi quan trọng và khó, thậm chí là quá khó. Đứng về mô hình, thì cả hành trình sống lẫn đích thân của hành trình sống – cái chết – khiến toàn bộ mô hình dường như trở nên phi lý, vô nghĩa.”[10] Con người khao khát ý nghĩa, nhưng vũ trụ dường như im lặng trước tiếng kêu của họ. Đó là kinh nghiệm hiện sinh sâu sắc của thời hiện đại. Cảm giác bị bỏ rơi trong một thế giới rộng lớn. Kitô giáo không phủ nhận kinh nghiệm ấy. Ngay trên thập giá, Đức Kitô cũng đã kêu lên: “Lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?”[11] Chính nơi tiếng kêu ấy, Thiên Chúa bước vào tận cùng đau khổ của con người. Mùa đông vì thế không còn chỉ là biểu tượng của tuyệt vọng, mà trở thành nơi Thiên Chúa hiện diện cách sâu xa nhất. Ngài không đứng ngoài đau khổ để quan sát, nhưng Ngài đi vào đau khổ để cứu độ từ bên trong.
Blaise Pascal từng viết: “Sự im lặng vĩnh cửu của những không gian vô tận làm tôi kinh hãi.”[12] Pascal cảm nhận sự nhỏ bé và cô độc của con người trước vũ trụ vô tận. Trong sự im lặng ấy, con người nhận ra giới hạn của lý trí và nỗi bất an sâu kín của hiện hữu, khi đứng trước một thế giới mênh mông nhưng dường như không đưa ra lời đáp cho ý nghĩa cuộc đời. Nhưng đối với đức tin Kitô giáo, sự im lặng ấy không hoàn toàn trống rỗng. Có một sự hiện diện âm thầm đang nâng đỡ thế giới, ngay cả khi con người không cảm nhận được. Mùa đông dạy con người bài học của kiên nhẫn và hy vọng. Dưới lớp tuyết lạnh vẫn tồn tại những hạt giống đang chờ ngày nảy mầm. Cũng vậy, trong những giai đoạn tối tăm nhất của đời người, Thiên Chúa vẫn âm thầm hoạt động. Đức tin không phải lúc nào cũng là cảm giác bình an. Nhiều khi, đức tin chỉ đơn giản là tiếp tục bước đi trong đêm tối mà vẫn tin rằng bình minh sẽ đến.
Kết luận
Bốn mùa không chỉ là chu kỳ của thiên nhiên mà còn là biểu tượng của chính hành trình con người. Mùa Xuân nói về hy vọng, mùa Hạ nói về sức sống, mùa Thu nói về chiều sâu, và mùa Đông nói về đau khổ cùng sự chờ đợi. Qua tất cả những chuyển động ấy, Thiên Chúa hiện diện như nền tảng âm thầm của hiện hữu.
Con người hiện đại thường bị cuốn vào tốc độ của kỹ thuật và những thành tựu vật chất đến mức quên mất khả năng chiêm ngắm. Nhưng khi dừng lại trước thiên nhiên, họ có thể nhận ra rằng thế giới không hoàn toàn câm lặng. Trong vẻ đẹp của tạo thành, trong sự hữu hạn của đời sống và trong những khắc khoải của linh hồn, luôn có một lời gọi vượt lên trên chính con người. Có thể Thiên Chúa không hiện diện như một đối tượng để quan sát, nhưng như một chiều sâu để con người bước vào. Hơn thế nữa, qua từng mùa của cuộc đời, con người dần khám phá rằng Thiên Chúa không chỉ ở cuối hành trình, mà còn đang hiện diện trong từng đổi thay của thế giới và trong từng nhịp đập âm thầm của trái tim con người.
Ts. Ngọa Long, SVD
Chú thích
[1] Xuất hành, 3, 14.
[2] The Homeric Hymn to Demeter, in Nicholas J. Richardson, ed., The Homeric Hymn to Demeter (Oxford: Clarendon Press, 1974), 13.
[3] Heraclitus, Fragments, trans. T. M. Robinson (Toronto: University of Toronto Press, 1987), frag. 91a, 55.
[4] Gioan 1, 1.
[5] Søren Kierkegaard, Fear and Trembling, trans. Howard V. Hong and Edna H. Hong, Kierkegaard’s Writings, (Princeton: Princeton University Press, 1983), xxxi. (“Christianity is rooted in the paradoxical . . . the leap.”)
[6] Friedrich Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, trans. Walter Kaufmann (New York: Penguin Books, 1978), 17.
[7] Augustine, Tự Thuật, dịch giả. Phạm Hồng Lam (NXB Đồng Nai, 2024), 20.
[8] Martin Heidegger, Being and Time, (translated by John Macquarrie & Edward Robinson, New York: Harper & Row, 1962), 279.
[9] Blaise Pascal, Suy Tưởng, dịch giả Phạm Viêm Phương, mục 139, 63.
[10] Albert Camus, Thần thoại Sisyphus, dịch giả Trương Thị Hoàng Yến – Phong Sa, (NXB Trẻ) 5.
[11] Matthew, 27, 46.
[12] Blaise Pascal, Suy Tưởng, mục 206, 87.
